Dastuurka Cusub Ee Soomaaliya: Dib U Qaabaynta Awoodda, Nidaamka Federaalka Iyo Xasaradaha Siyaasadeed
- A Gallaydh Editorial
- Mar 6
- 8 min read
Updated: Mar 7
Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya ayaa dhawaan si rasmi ah u meelmariyay isbeddelo baaxad leh oo lagu sameeyay Dastuurka Soomaaliya. Tallaabadan ayaa soo afjaraysa in ka badan toban sano oo dalkaasi ku dhaqmayay nidaam dastuuri ah oo qabyo ah (Provisional Constitution) kaas oo la qaatay sannadkii 2012. Ansixintan oo koobaysa cutubyada 1aad ilaa 13aad, iyo sidoo kale isbeddelku taabtay cutubyada 4aad iyo 15aad, ayaa si weyn dib u qaabaynaysa qaab dhismeedka dowladda, awood qaybsiga federaalka, nidaamka doorashooyinka iyo waqtiga xil haynta.
In kasta oo dowladda madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud ay isbeddelkan ku tilmaantay tallaabo taariikhi ah oo lagu dhammaystirayo dhismaha qaranka, haddana nuxurka qodobada la ansixiyay iyo habka loo maray ayaa dhaliyay diidmo xooggan oo ka timid maamul goboleedyada Puntland iyo Jubbaland iyo mucaaradka dalkaas.
Falanqayntan waxaan si qoto dheer ugu eegaynaa nuxurka dastuurkan cusub, waxa uu oggol yahay, awoodaha uu qaybinayo iyo isbeddelada ugu muhiimsan ee uu dalka ku soo kordhiyay, iyada oo qodob kasta la dul istaagayo si loo fahmo saamayntiisa dhabta ah.
1. Muddo Kordhinta Iyo Nidaamka Doorashooyinka
Dastuurkan cusub wuxuu dib u qaabayn xooggan ku sameeyay habka loo doorto hoggaanka dalka, cidda maamulaysa doorashada iyo muddada ay xafiiska joogayaan.
Muddo Kordhin Dastuuri Ah & Hanjabaadda Xeer Dejinta
Nuxurka Qodobka: Qodobada la ansixiyay waxay muddo xileedka Madaxweynaha, Baarlamaanka, iyo hay'adaha dowladda ka dhigeen 5 sano, halkii ay markii hore ka ahaayeen 4 sano. Waxaa taas weheliyay hadal ka soo yeeray Guddoomiyaha Baarlamaanka (Aadan Madoobe), kaas oo sheegay in dowladda hal sano loo kordhiyay, cid kasta oo ka hor timaadana loo aqoonsan doono dambiile qaran.
Saamaynta Dhabta Ah: Tani waxay si toos ah u kordhinaysaa xilliga dowladda hadda jirta, iyadoo doorashadii la filayay 2026 dib loogu riixay bartamaha 2027. Dhanka kale, hanjabaadda la socota waxay muujinaysaa in xukuumaddu aysan dulqaad u lahayn diidmada siyaasadeed, taas oo abuuri karta xasillooni darro iyo in mucaaradku ay qaadaan tallaabooyin ka baxsan nidaamka nabadeed si ay u muujiyaan diidmadooda.
Doorasho Qof iyo Cod Ah & Xaddidaadda Xisbiyada
Nuxurka Qodobka: Dastuurku wuxuu dalka u jiheynayaa nidaamka doorasho ee qof iyo cod (Universal suffrage), isagoo meesha ka saaraya doorashadii dadbanayd. Sidoo kale, wuxuu xaddidayaa tirada xisbiyada, iyadoo la oggolaaday in ay tartamaan oo keliya saddex xisbi qaran.
Saamaynta Dhabta Ah: In kasta oo doorasho toos ah ay tahay horumar dimuqraadi ah oo loo riyaaqo, xaddidaadda xisbiyada iyo waqtiga gaaban ee haray waxay siyaasiyiinta mucaaradka u tusaysaa in dowladda hadda jirta ay qorshaynayso in ay isku koobto saaxada siyaasadda, ayna meesha ka saarto xisbiyada yaryar ee mucaaradka ah kahor doorashada.
Dhimista Guddiga Madaxbannaan Ee Doorashooyinka (NIEC)
Nuxurka Qodobka: Dastuurku wuxuu xubnaha Guddiga Madaxbannaan ee Doorashooyinka Qaranka (NIEC) ku soo koobay 18 xubnood oo keliya, halkii ay markii hore ka ahaan jireen koox ballaaran oo isku dheellitiran.
Saamaynta Dhabta Ah: Dhanka maamulka iyo xafiisyada, guddi yar waa mid shaqadiisu degdeg tahay oo go'aan qaadashadiisu fududahay. Balse dhanka siyaasadda, guddi kooban ayaa ah mid ay si fudud u xakameyn karaan ama u saameyn karaan laamaha fulinta. Yaraynta tirada guddiga waxay abuurtay walaac weyn oo laga qabo in guddigani uu waayo madaxbannaanidii loo baahnaa si uu u qabto doorashooyin xalaal ah.
2. Shuruudaha Hoggaanka Iyo Awoodda Fulinta
Dastuurka cusub wuxuu si weyn u adkeeyay shuruudaha laga rabo dadka qabanaya xilalka ugu sarreeya dalka, wuxuuna wax ka beddelay awoodaha la xiriira magacaabista.
Jinsiyadda Iyo Guurka
Nuxurka Qodobka:Dastuurku wuxuu dhigayaa in Madaxweynuhu uu noqdo Soomaali dhalad ah oo hooyadiis ay Soomaali tahay. Sidoo kale, Madaxweynaha, Ra'iisul Wasaaraha, Guddoomiyeyaasha Baarlamaanka, iyo Guddoomiyaha Maxkamadda Sare waa in aysan haysan dhalasho labaad (Dual citizenship), mana guursan karaan qof ajnabi ah.
Saamaynta Dhabta Ah: Qodobkani waa isbeddel xagjir ah oo meesha ka saaraya siyaasiyiin badan oo qurbo joog ah, kuwaas oo muddo tobannaan sano ah safka hore kaga jiray siyaasadda Soomaaliya. Wuxuu xaddidayaa cidda u tartami karta madaxtooyada, isagoo awoodda u weecinaya siyaasiyiinta aan waligood qaadan baasaboor shisheeye.
Awoodda Magacaabista
Nuxurka Qodobka: Madaxweynaha ayaa la siiyay awood buuxda oo uu ku soo magacaabo Ra'iisul Wasaaraha asagoo aan u baahnayn ansixinta baarlamaanka ee shakhsiga, balse xil ka qaadista Ra'iisul Wasaaraha waxaa awooddeeda iska leh oo keliya Baarlamaanka.
Saamaynta Dhabta Ah: Habkani wuxuu xallinayaa madmadowgii awoodda ee sababi jiray khilaafyada joogtada ah ee u dhexeeya Madaxweynaha iyo Ra'iisul Wasaaraha. Madaxweynuhu wuxuu heli doonaa xorriyad uu ku doorto cidda la shaqaynaysa, balse Baarlamaanka ayaa ahaanaya laanta kaliya ee awood u leh la xisaabtanka iyo ridista xukuumadda.
3. Qaab Dhismeedka Federaalka Iyo Awood Qaybsiga
Tani waa isbeddelka ugu weyn ee dhanka maamulka ee uu dastuurkani keenay. Cutubka 5aad ee dastuurka ayaa gabi ahaanba dib u qoray naqshadda federaalka Soomaaliya.
Beddelida Heshiiskii Awood Qaybsiga (Tirtirida Qod. 54aad) & Saddex Heer Maamul
Nuxurka Qodobka: Dastuurkii 2012 qodobkiisa 54aad wuxuu dhigayay in awood qaybsiga lagu gaadho wada xaajood u dhexeeya dowladda dhexe iyo maamul goboleedyada. Dastuurka cusub wuxuu tirtiray wada xaajoodkaas, wuxuuna abuuray saddex heer oo dastuuri ah: Dowladda Federaalka, Maamul Goboleedyada, iyo Dowladaha Hoose. Awoodihiina wuxuu ku qaybiyay jadwal dastuuri ah: Jadwalka 2A (awoodaha gaarka u ah federaalka), 2B (awoodaha la wadaago), iyo 2C & 2D (gaar u ah Maamul Goboleedyada iyo Dowladaha hoose).
Saamaynta Dhabta Ah: Tani waxay beddelaysaa nuxurka federaalka Soomaaliya. Awood qaybsigii ku dhisnaa heshiisyada siyaasadeed ayaa noqday mid go'an oo dastuuri ah. Arrintan qeybteeda ugu xasaasisan waa "Jadwalka 2B" (Awoodaha la wadaago), kaas oo dejinta siyaasadda iyo sharciga siinaya Dowladda Dhexe, halka maamul goboleedyada laga dhigay uun 'fuliyeyaal'. Waa urursi awoodeed oo Muqdisho siinaya gacan sarrayn weyn, waana sababta asalka u ah khilaafka weyn ee kala dhexeeya dowladda iyo maamulka Puntland.
Waafajinta Dastuurada Maamul Goboleedyada (Qodobka 67aad)
Nuxurka Qodobka: Qodobkani wuxuu si cad u farayaa in dhammaan Maamul Goboleedyada xubinta ka ah Dowladda Federaalka ay qasab tahay in ay Dastuuradooda waafajiyaan Dastuurka cusub ee Federaalka.
Saamaynta Dhabta Ah: Nidaamkii kumeel gaarka ahaa wuxuu dalka ku dhisay qaab "Federaal is jiidjiid ah", halkaas oo maamulada qaar ay samaysteen dastuuro iyaga u gaar ah ka hor inta aan la dhammaystirin kan dowladda dhexe. Tusaale ahaan, Puntland waxay leedahay dastuur qadiimi ah oo ay ku dhaqmaysay tan iyo 1998. Qodobkan cusub wuxuu meesha ka saarayaa madaxbannaanidaas sharciga ah, isaga oo ku qasbaya maamul goboleedyada in ay tirtiraan qodobada ku jira dastuuradooda ee ka hor imaanaya kan Muqdisho. Waa tallaabo awoodda lagu ururinayo (Centralization) oo gabi ahaanba beddelaysa heshiiskii asalka ahaa ee federaalaynta dalka.
Is dhaafsiga Iyo Wakiilashada Awoodaha (Qodobka 75aad)
Nuxurka Qodobka: Qodobkani wuxuu dhisayaa nidaam la isku dhaafsan karo awoodaha gaarka ah ee heerarka kala duwan ee dowladda. Dowladda Federaalku awoodaheeda waxay ku wakiilan kartaa Maamul Goboleedyada (haddii Baarlamaanku oggolaado), Maamul Goboleedyaduna awoodooda waxay ku wareejin karaan Dowladda Dhexe (haddii baarlamaanadoodu oggolaadaan).
Saamaynta Dhabta Ah: Aragti ahaan, qodobkani wuxuu u muuqdaa mid dhiirigelinaya iskaashi iyo dabacsanaan maamul. Balse marka la eego xaqiiqada siyaasadda Soomaaliya oo ay hareeyeen kalsooni darro iyo awood sheegasho, qodobkan wuxuu isu beddeli karaa hub siyaasadeed. Dowladda dhexe oo haysata awood dhaqaale iyo mid ciidan ayaa cadaadis ku saari karta maamul goboleedyada tabarta yar in ay si "sharci ah" ugu wareejiyaan awoodahooda gaarka ah.
4. Faragelinta Dowladda Dhexe, Caasimadda Iyo Nidaamka Sharciga
Dastuurka cusub wuxuu si weyn u xoojiyay gacanta dowladda dhexe marka ay timaado faragelinta maamulada, maamulidda caasimadda, iyo habraaca wax looga beddelayo sharciga ugu sarreeya dalka.
Sharciyeynta Faragelinta Dowladda Dhexe
Nuxurka Qodobka: Qodobada 76aad ilaa 79aad waxay dowladda federaalka siinayaan awood sharci ah oo ay faragelin milatari ama mid maamul ugu samayn karto maamul goboleed kasta haddii ay timaado khatar dhanka amniga ah, khatar madaxbannaanida dalka ah, ama burbur maamul. Faragelintaas waxaa qasab ah in uu ansixiyo Aqalka Sare 14 maalmood gudahood.
Saamaynta Dhabta Ah: Tani waxay xukuumadda federaalka gacanta u gelinaysaa hub dastuuri ah oo ay ciidamo ugu daabuli karto ama shaqada uga joojin karto maamul goboleedyada. Maadaama "khatarta amniga" siyaabo kala duwan loo fasiran karo, mucaaradku waxay ka cabsi qabaan in qodobkan loo adeegsado muquuninta maamulada ka aragtida duwan dowladda dhexe.
Maqaamka Muqdisho
Nuxurka Qodobka: Qodobka 63aad wuxuu xaddidayaa maqaamka caasimadda isagoo siinaya laba waddo oo keliya: In ay noqoto Gobol Caasimadeed oo Federaal ah (Federal Capital Region) oo toos u hoos yimaada dowladda dhexe mana ka mid noqon karto maamul goboleed, ama in ay noqoto Maamul Goboleed (FMS) madaxbannaan oo la siman kuwa kale.
Saamaynta Dhabta Ah: Qodobkani wuxuu xaddidayaa dookhyadii furnaa si loo soo afjaro madmadowga maqaamka caasimadda. Balse, wuxuu albaabka u furayaa dood siyaasadeed oo adag oo ku aaddan cida maamulaysa canshuuraha iyo amniga caasimadda, iyo sidii loo hubin lahaa in malaayiinta qof ee ku nool Muqdisho ay helaan metelaad dhab ah oo aan dowladda dhexe isku koobin.
Fududaynta Wax ka beddelka Dastuurka (Cutubka 15aad)
Nuxurka Qodobka: Cutubkani wuxuu dib u qaabayn ku sameeyay habraacii adkaa ee loo mari jiray in wax laga beddelo Dastuurka, isaga oo meesha ka saaray ama jilciyay shuruudihii adkaa ee markii hore ku xirnaa (sida in la helo 40,000 oo saxeex oo shacab ah).
Saamaynta Dhabta Ah: Fududaynta cutubkan cusub waxay xukuumadda iyo baarlamaanka hadda jooga siinaysaa awood ay si degdeg ah oo jilicsan ugu meelmariyaan isbeddelada hadhay. Tani waxay Dastuurka ka dhigaysaa dukumiinti u nugul isbeddel kasta oo ay doonto aqlabiyadda markaas talada haysa, halkii uu ka ahaan lahaa qaanuun adag oo ka sarreeya rabitaanka siyaasiyiinta.
Ka Saaritaanka Doorkii Maxkamadda Dastuuriga Ah
Nuxurka Qodobka: Habraaca wax ka beddelka Dastuurka ee ku xusan qodobada cusub ayaan haba yaraatee wax door ah siinin Maxkamadda Dastuuriga ah. Awoodda dib u eegista iyo go'aan ka gaadhista waxa saxda ah iyo waxa qaldan waxaa si buuxda loogu koobay Baarlamaanka.
Saamaynta Dhabta Ah: Tani waa khatarta ugu weyn ee dhanka sharciga ah ee ku jirta Dastuurkan. Ka saaritaanka doorka maxkamaddan waxay la micno tahay in aqlabiyadda Baarlamaanku ay leedahay awood aan xad lahayn oo ay ku tirtiri karaan xuquuqda maamul goboleedyada ama heshiisyada bulshada iyada oo aan jirin cid maxkamad la hor keeni karo. Waxay meesha ka saartay nidaamkii "Isku dheellitirka iyo Xakamaynta" (Checks and Balances) ee dalka.
5. Matalaadda Siyaasadda Iyo Qoondada Haweenka
Nuxurka Qodobka: Qodobadani waxay si toos ah Dastuurka ugu dhex milayaan qoondada matalaadda haweenka, iyada oo laga dhigay mid dastuuri ah halkii ay horay uga ahayd heshiis siyaasadeed (Political agreement) oo aan sal sharci oo adag lahayn. Dastuurka cusub wuxuu si rasmi ah u dammaanad qaadayaa in haweenku ay boqolkiiba soddon (30%) ku yeeshaan kuraasta go'aan qaadashada iyo goleyaasha matalaadda qaranka.
Saamaynta Dhabta Ah: Dhinaca muuqda, in qoondada haweenka laga dhigo sharci dastuuri ah waa horumar weyn oo dammaanad qaadaya in haweenku ay si joogto ah saamayn ugu yeeshaan saaxada siyaasadda, isagoo ka xoraynaya nidaamkii ku dhisnaa rabitaanka odayaasha dhaqanka. Balse, akhriska siyaasadeed ee qodobkan ayaa muujinaya waji kale oo awoodeed. Maadaama maamul goboleedyada badankood aysan waligood si dhab ah u buuxin qoondada boqolkiiba soddonka ah (30%), qodobkan dastuuriyeysan wuxuu Dowladda Federaalka gacanta u gelinayaa hub sharci oo ay ku muquunin karto maamulada dalka. Xukuumadda dhexe waxay u adeegsan kartaa marmarsiiyo dastuuri ah oo ay ku ciqaabto ama ku aqoonsi tirto baarlamaanada iyo doorashooyinka maamul goboleedyada ka aragtida duwan, iyada oo ku doodaysa in aysan u hoggaansamin sharciga ugu sarreeya dalka ee matalaadda haweenka.
Gunaanad
Dastuurkan cusub wuxuu dhigayaa aasaas faahfaahsan oo la doonayo in lagu xaliyo madmadowgii ragaadiyay dhismaha dowladda Soomaaliya ee dhanka awood qaybsiga. Balse, beddelida heshiiskii siyaasadeed ee ku dhisnaa wada xaajoodka maamulada, iyo ku soo rogida shuruudo dastuuri ah oo ay baarlamaanku dejiyeen iyada oo la iska indhatiray diidmada Puntland iyo Jubbaland ayaa abuurtay dareen ah in dowladda dhexe ay awood isku urursanayso.
Fulinta dastuurkan ayaa u baahan doonta oggolaansho siyaasadeed oo dhab ah. Haddii aan la helin heshiis dhexmara Muqdisho iyo maamul goboleedyada ka biyo diidan, dastuurkan cusub wuxuu halis u yahay in uu noqdo dukumiinti sii kala fogeeya gobollada dalka, halkii uu ka noqon lahaa heshiis bulsho oo qaranka isku haya. Tillaabooyinka xiga ee dowladda federaalka iyo sida ay u maareyso diidmada xooggan ee jirta ayaa go'aamin doona xasiloonida siyaasadeed ee dalka sanadaha soo socda.
