Dastuur Aan Loo Dhammayn: Ma Muqdisho Keliya Ayuu Madaxweyne Xasan Sheekh Doonayaa In Uu Xukumo?
- A Gallaydh Editorial
- Mar 1
- 4 min read
Guddoomiyaha Baarlamaanka Soomaaliya ayaa dhawaan si adag u shaaciyay in wax ka beddelka dastuurka la soo afjari doono kahor dhammaadka bisha Ramadaan. Tallaabadan ayaa bannaanka soo dhigtay in Dowladda Federaalku ay ka go'an tahay in ay si xoog ah ku meelmariso isbeddeladan masiiriga ah, iyada oo gabi ahaanba iska indhatiraysa diidmada xooggan ee ka imanaysa mucaaradka iyo maamul goboleedyada dalka.
Xukuumadda Muqdisho waxay muujisay in aanay marnaba u dulqaadan doonin wax carqalad ah oo hor istaagaya ajandaheeda. Tani waxay caddaatay markii xildhibaano badan oo ka tirsan baarlamaanka laga mamnuucay fadhiyada, kadib markii ay buuq iyo is-hortaag ka sameeyeen xarunta golaha shacabka bilihii Jannaayo iyo Febraayo ee sannadkan. Xukuumaddu waxay u aragtaa in jidka kaliya ee u furan uu yahay in ay cagta mariso cid kasta oo sharci dejinta dhexdeeda kaga hor timaadda.
Darbiga Mucaaradka: Puntland Iyo Mowqifka Adag
Is-hortaagga ugu weyn ee qorshahan waxa uu ka imanayaa siyaasiyiinta mucaaradka, gaar ahaan midowga musharaxiinta, iyo dowlad goboleedyada Puntland iyo Jubbaland. Si gaar ah, Madaxweynaha Dowladda Puntland Siciid Cabdullaahi Deni ayaa xarunta Madaxtooyada ee magaalada Garowe ku guddoomiyey shir wadatashi ah oo ay isugu yimaadeen xukuumaddiisa iyo Xildhibaanada labada aqal ee Baarlamaanka Federaalka ku metela Puntland, kuwaas oo qaar ka mid ah ay kaga soo qayb galeen habka fogaan-aragga ee (Video Call).
Shirkaas wuxuu ahaa mid lagu jeexay xariiqda cas, waxaana laga soo saaray go'aanno dhaxal-gal ah oo ku aaddan xaaladda siyaasadeed ee dalka. Dowladda Puntland iyo mudanayaasha labada aqal waxay isku raaceen mowqif adag oo ka dhan ah wax ka bedelka aan sharciga ahayn ee Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud uu ku sameynayo Dastuurka KMG ah.
Puntland waxay si cad u sheegtay in ay aqoonsan tahay oo keliya Dastuurka KMG ah ee lagu heshiiyey sannadkii 2012. Sidaas darteed, wax kasta oo wax ka bedel ah oo aan heshiis loo dhan yahay lagu ahayn, Puntland waxay u aragtaa "waxba kama jiraan" mana noqon doonaan kuwo si sharci ah uga shaqeeya deegaannadooda. Fariinta ugu weyn ee ay direen ayaa ah in aanay qayb ka ahayn geedi-socodka hadda socda, iyagoo ka digay in tallaabooyinka hal dhinac ah ay toori ka yihiin nidaamka federaalka iyo xasilloonida siyaasadeed ee Soomaaliya.
Falanqaynta: Awood-Marsoorsiga Caasimadda Iyo Xeeladda Villa Somalia
Su'aasha isweydiinta mudan ayaa ah: Maxaa Madaxweyne Xasan Sheekh ku dhiirigelinaya in uu qaado waddadan khatarta badan, isaga oo si buuxda ula socda in aanu jirin heshiis qaran oo loo dhan yahay? Akhriska siyaasadeed ayaa muujinaya in madaxweynuhu uu isku arko in uu salka dhulka ugu dhuftay awooddiisa gudaha magaalada Muqdisho. Waxa uu dareemayaa kalsooni buuxda oo ah in kursigiisu uu sugan yahay, isaga oo aaminsan in aanay jirin awood mucaarad ama mid maamul goboleed oo caasimadda gudaheeda si toos ah uga ruxi karta.
Kalsoonidan xad-dhaafka ah ayaa abuurtay falsafad cusub oo si hoose looga dhex dhisay Villa Somalia. Qorshaha madaxtooyadu wuxuu u muuqdaa mid salka ku haya xisaab ah, xitaa haddii madaxweyneyaasha maamul goboleedyadu ay xiriirka u jaraan dowladda dhexe oo ay deegaanadooda iskaga laabtaan, in aysan taasi dhibaato weyn ku ahayn jiritaanka xukuumadda federaalka. Madaxweyne Xasan Sheekh waxa uu tijaabinayaa nidaam dalka lagu xukumo qaab "Maamul Caasimadeed" ama dawlad magaalada uun ka talisa (Mogadishu Enclave). Xeeladdan ayaa ujeeddadeedu tahay in Muqdisho laga dhigo xudunta kaliya ee laga hago masiirka dalka, halka maamul goboleedyada laga dhigayo daawadayaal aan saamayn ku lahayn miiska go'aan qaadashada.
Dhiirigelinta ugu weyn ee madaxweynaha ku riixaysa waddadan ayaa ah isku-hallaynta aqoonsiga dibadda. Wuxuu si qoto dheer u fahamsan yahay in beesha caalamku ay had iyo jeer la macaamilto, dhaqaalahana siiso, ciddii fadhida caasimadda ee haysata shaambadda dowladda dhexe, iyada oo inta badan aan la eegayn haddii gobollada fogfog ay ka amar-diidan yihiin. Fikirkan ayaa Villa Somalia siinaya dhiiranaan ay ku meelmariso go'aamo hal dhinac ah, iyada oo gabi ahaanba iska indhatiraysa nidaamkii federaalka ahaa ee awood qaybsiga ku dhisnaa.
Qorshaha Qarsoon: Ma Xeelad Muddo Kordhin Baa?
Dhinaca kale, ma dhab baa in madaxweynuhu uu aaminsan yahay in uu xoog ku qaban karo doorasho qof iyo cod ah oo uusan mucaaradku raalli ka ahayn? Jawaabta dhabta ah ee akhriska siyaasaddu farta ku fiiqayso ayaa ah in arrintani ay tahay xeelad gorgortan oo aad u sarraysa.
Dastuurkan cusub ee la riixayo waxa uu siinayaa madaxweynaha awoodo xad dhaaf ah oo u oggolaanaya in uu dhiso xukuumad, magacaabo ra'iisul wasaare u hoggaansaman, isla markaana uu maamulo guddiyada doorashada. Balse ujeeddada fog ayaa loo badinayaa in ay tahay qorshe "Muddo Kordhin" (Mandate Extension).
Cilmiga siyaasadda waxaa caado ah in la dalbado wax aan macquul ahayn si loo helo waxa dhab ahaan la rabo. Marka uu madaxweynuhu si xoog ah ku meelmariyo qodobadan adag, dalkuna uu qarka u saarmo burbur iyo in maamul goboleedyadu ay si buuxda u goostaan, waxaa iman doonta gogol wada-hadal. Halkaasi ayuu madaxweynuhu uga faa'iidaysan doonaa in uu tanaasul ka sameeyo qodobada dastuurka ee la isku hayo, isaga oo beddelkeeda dalbanaya in loo kordhiyo muddo xileedka maadaama waqtigu dhacayo dalkuna u baahan yahay xasilooni lagu gaaro doorasho loo dhan yahay. Waa shax siyaasadeed oo si taxaddar leh loo dejiyay: in la abuuro qalalaase dastuuri ah, kadibna madaxweynuhu iska dhigo tanaasulaha weyn ee badbaadinaya dalka si uu u xalaalaysto waqti dheeri ah.
Gunaanad Ahaan, go'aanka Dowladda Federaalku ay ku dardargelinayso wax ka beddelka dastuurku ma aha oo keliya arrin sharciyeed, balse waa qamaar siyaasadeed oo aad u khatar badan. Xasan Sheekh Maxamuud waxa uu tijaabinayaa xadka awoodda dowladda dhexe iyo inta uu le'eg yahay dulqaadka nidaamka federaalka. Haddii xeeladdani ay u shaqayn weydo, Soomaaliya waxay halis u tahay in ay dib ugu noqoto xaalad kala qaybsanaan ah oo dumin karta wixii la soo dhisayay shan iyo tobankii sano ee la soo dhaafay.
