Baarlamaanka Soomaaliya Oo Ansixiyay Dastuurka Dib u Eegista Lagu Sameeyay
- Gallaydh News Desk
- Mar 4
- 4 min read
Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya ayaa maalintii Arbacada si rasmig ah u ansixiyay dastuurka dib u eegista lagu sameeyay, tallaabadaas oo soo afjaraysa in ka badan toban sano oo dalku uu ku dhaqmayay axdi qarameed kumeel gaar ah oo la qaatay xilligii kala guurka iyo soo kabashada dalka.
Fadhi wadajir ah oo ay yeesheen Golaha Shacabka iyo Aqalka Sare, 223 xildhibaan ayaa u codeeyay in la meelmariyo dastuurka wax laga beddelay. Codayntan ayaa ka koobnayd 186 xubnood oo ka tirsan Golaha Shacabka iyo 37 senatar. Ma jirin wax cod diidmo ah oo la diiwaangeliyay xilligii codaynta, inkasta oo xildhibaanada mucaaradka iyo kuwa ka soo horjeeda hannaankan ay fadhiga si weyn u qaadaceen.
Guddoomiyaha Golaha Shacabka, Sheekh Aadan Maxamed Nuur (Madoobe), ayaa fadhiga kaga dhawaaqay in dastuurka la meelmariyay, dalka oo dhanna uu si toos ah uga dhaqan galayo. "Dastuurka Rasmiga ah ee Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya si sharci ah ayaa loo meelmariyay, wuxuuna hadda si buuxda uga dhaqan galayaa guud ahaan dalka," ayuu u sheegay golaha.
Guul Dowladeed Iyo Dhismaha Qaranka
Ansixintan ayaa soo xiraysa geedi socod dib u eegis ah oo koobayay Cutubyada 1aad ilaa 13aad ee dastuurka. Xildhibaanada taageersan ayaa sheegay in wax ka beddelkan uu si cad u qeexayo awood qaybsiga u dhexeeya dowladda federaalka iyo maamul goboleedyada, uu xoojinayo awoodaha hay'adaha dowladda, isla markaana uu qeexayo qaab dhismeedka maamulka federaalka.
Mas'uuliyiinta dowladda ayaa tallaabadan ku tilmaamay guul taariikhi ah iyo isbeddel weyn oo ku yimid dadaallada muddada dheer qaatay ee dhismaha dowladda Soomaaliya. Dowladda ayaa ku dooday in wax ka beddelkan uu yahay mid sharci ah oo lagama maarmaan u ah in la helo caddayn dastuuri ah kahor inta aan la gelin dib u habaynta doorashooyinka, oo uu ku jiro qorshaha dalka loogu rarayo nidaamka doorasho ee qof iyo cod.
"Waa tallaabo taariikhi ah oo u soo hoyatay Soomaaliya," ayuu yiri Cali Maxamed Cumar, Wasiiru Dowlaha Arrimaha Dibadda oo sidoo kale ah xubin ka tirsan baarlamaanka. Wuxuu intaas ku daray in dastuurka la eegay uu calaamad u yahay horumar weyn oo laga gaaray xoojinta hay'adaha dimuqraadiga ah, kala caddaynta nidaamka federaalka, iyo in dalka laga saaro qaab dhismeedkii kumeel gaarka ahaa ee muddada dheer soo jiitamayay.
Guddoomiyaha Guddiga Wadajirka ah ee Dib u eegista iyo La socodka Dastuurka, Xuseen Iidow, ayaa dhankiisa xusay in baarlamaanka 11aad uu fuliyay waajibaadkiisii ugu weynaa markii uu soo gebagebeeyay dukumiintigan.
Iscasilaad Iyo Khilaaf Siyaasadeed Oo Xoogeystay
In kasta oo dowladda dhexe ay u dabbaaldegayso ansixintan, haddana codayntii Arbacada ayaa ku soo beegantay xilli ay aad u qoto dheer yihiin khilaafaadka siyaasadeed ee dalka. Xildhibaanada gacan saarka la leh maamul goboleedyada Puntland iyo Jubbaland, iyo kuwa ku xiran mucaaradka Golaha Mustaqbalka Soomaaliya, ayaan haba yaraatee soo xaadirin fadhiga.
Xiisadda ayaa durba cirka isku shareertay kadib markii laba wasiir oo heer federaal ah oo ka soo jeeda deegaanada Puntland ay iscasileen si ay uga soo horjeestaan wax ka beddelka dastuurka, arrintaas oo sii xumaynaysa xiriirka go'doonsan ee u dhexeeya Muqdisho iyo madaxda gobollada. Aynaashe Yuusuf Xuseen, Wasiiru Dowlaha Shaqaalaha iyo Arrimaha Bulshada, iyo Ismaaciil Buraale, Wasiiru Dowlaha Batroolka iyo Macdanta oo labadubua ah xildhibaano matala deegaan doorashada Puntland ayaa ku dhawaaqay iscasilaaddooda saacado kadib codayntii baarlamaanka.
Toddobaadyadii la soo dhaafay, doodaha baarlamaanka ee ku saabsan wax ka beddelka ayaa waxaa hareeyay buuq, gacan ka hadal, iyo muran dhanka habraaca ah, taas oo keentay in fadhiyo dhowr ah dib loo dhigo.
Diidmada Qaxar Ee Golaha Mustaqbalka Soomaaliya
Siyaasiyiinta mucaaradka ayaa aaminsan in isbeddelada aasaasiga ah ee lagu sameeyo qaab dhismeedka federaalka ay u baahan yihiin heshiis qaran oo ballaaran iyo wadatashi loo dhan yahay. Golaha Mustaqbalka Soomaaliya oo ay ku midaysan yihiin siyaasiyiin miisaan culus leh iyo madax hore ayaa si cad u diiday wax ka beddelka Dastuurka, iyagoo dowladda ku eedeeyay inay dedejisay hannaankan iyadoo aan heshiis buuxa lagala gaarin maamul goboleedyada iyo saamilayda siyaasadda.
War saxaafadeed adag oo ay soo saareen saacado kadib codaynta, ayuu Golahu ku caddeeyay mowqifyadan soo socda:
Jebinta Sharciga: Habka lagu fuliyey wax ka beddelka wuxuu jebiyey shuruucda dastuuriga ah, xeer hoosaadyada Baarlamaanka, iyo shuruudda aqlabiyadda laba meelood laba (2/3) ee labada Aqal. In ka badan 50 xildhibaan ayaa laga hor istaagay inay ka qayb qaataan doodaha.
Heshiis Bulsho: Dastuurku waa heshiis bulsho oo aasaas u ah dowladnimada iyo wadajirka ummadda, laguma beddeli karo rabitaan siyaasadeed oo cid gaar ah ama koox yar leedahay.
Awood Sheegasho Iyo Laaluush: Goluhu wuxuu carabka ku adkeeyay in dastuur lagu beddelo cadaadis, laaluush, ama habraac ka leexsan sharciga aanu noqon karin dastuur qaran oo mideeya ummadda Soomaaliyeed.
Eedaynta Madaxweynaha: Mas'uuliyadda siyaasadeed iyo tan dastuurba waxay si toos ah u saaran tahay Madaxweynaha Jamhuuriyadda, Xasan Sheekh Maxamuud, oo ay ku eedeeyeen inuu hormuud ka yahay hannaanka dastuurka lagu beddelayo xoogga.
Khatar Ku Wajahan Qaranka: Hannaankan sharci darrada ah wuxuu halis gelinayaa midnimada qaranka, isku duwidda dadaallada la dagaallanka argagixisada, iyo guulihii nabadeynta ee dalka.
Ugu dambayn, Golaha Mustaqbalka Soomaaliya ayaa ku dhawaaqay inuu aqoonsan yahay oo kaliya Dastuurka Kumeel Gaarka ah ee 2012, kaasoo ay ku tilmaameen saldhigga midnimada dalka iyo awood qaybsiga, ilaa laga helayo wax ka beddel lagu sameeyay heshiis qaran oo dhab ah. Waxay ugu baaqeen Dowlad goboleedyada, culimada, dhaqanka, iyo beesha caalamka inay ka dhiidhiyaan jebinta dastuurka, iyagoo xusay in a
