Soomaaliya iyo Koonfur Suudaan oo Noqday Dalalka Ugu Musuqmaasuqa Badan Dunida

A Gallaydh Editorial
Feb 10
5 min read

Soomaaliya iyo Koonfur Suudaan ku tilmaantay dalalka ugu musuqmaasuqa badan dunida, iyadoo muujisay fashil nidaamsan oo ku yimid hay’adaha dawladnimo. Soomaaliya gudaheeda, qiimeyntani waxay si toos ah u iftiiminaysaa musuqmaasuq baahsan, iibinta hantida dadweynaha, iyo dhaqan aan isla xisaabtan lahayn.

Transparency International oo Soo Saaray Digniin Caalami ah

Dalalka South Sudan iyo Somalia ayaa mar kale lagu tilmaamay inay yihiin kuwa ugu musuqmaasuqa badan dunida, sida ku cad Warbixinta Tusmada Aragtida Musuqmaasuqa ee sannadka 2025 oo Talaadadii ay soo saartay hay’adda Transparency International.

Labada dal ayaa helay dhibcaha ugu hooseeya ee suurtagalka ah, iyaga oo kala helay boqolkiiba 9 dhibcood oo keliya , taas oo gelisay kaalinta ugu dambaysa ee liiska caalamiga ah, isla markaana muujisay burbur qoto dheer oo ku yimid nidaamyadii dawladnimo ee dalal muddo dheer la daalaa dhacayay colaad, nuglaansho siyaasadeed, iyo hay’ado tabar daran.

Warbixinta Corruption Perceptions Index waxay cabbirtaa heerka musuqmaasuqa laga dareemayo hay’adaha dawladda ee 182 waddan, iyadoo la adeegsanayo miisaan u dhexeeya eber, oo ah musuqmaasuq aad u sarreeya, ilaa 100 oo ah hufnaan sare. Soomaaliya iyo Koonfur Suudaan ayaa wadaagay kaalinta ugu hooseysa, halka Venezuela ay ku xigtay iyadoo heshay 10 dhibcood.

Transparency International waxay sheegtay in dalalka mar kasta ku jira gunta liiskan ay wadaagaan astaamo isku mid ah, kuwaas oo ay ka mid yihiin xasillooni la’aan muddo dheer soo jirtay, hay’ado dawladeed oo siyaasadaysan ama daciif ah, xaddidaad lagu sameeyo bannaanbaxyada rayidka, iyo nidaamyo ku dhisan qaraabo kiil iyo dano gaar ah oo u oggolaada musuqmaasuqa inuu ku fido si aan cawaaqib lahayn.

Hoos u Dhac Caalami ah oo Ku Yimid Hufnaanta Maamulka

Musuqmaasuqa oo Ka Sii Daraya Dalalka Aan Xitaa Nuglayn

Warbixinta sannadka 2025 ma aha mid ku koobnaanaysa dalalka burburay ama colaadaha saameeyeen. Waxay sawir madow ka bixinaysaa xaaladda guud ee maamul wanaagga caalamka.

Celceliska dhibcaha dunida ayaa hoos ugu dhacay 42, waana heerkii ugu hooseeyay ee la diiwaangeliyo in ka badan toban sano. In ka badan laba meelood saddex meel dalalka la qiimeeyay ayaa helay dhibco ka hooseeya 50, taas oo muujinaysa dhibaatooyin baahsan oo dhanka isla xisaabtanka, hufnaanta, iyo sharciga ah.

Xitaa dimuqraadiyadaha waaweyn ayaa la kulmay hoos u dhac. Maraykanka ayaa helay 64, Boqortooyada Midowday(UK) 70, Faransiiska 66, halka Kanada ay heshay 75. Transparency International waxay hoos u dhacyadan ku xidhay tabar darro ku timid hay’adihii ilaalinayay nidaamka, kala qaybsanaan siyaasadeed, iyo hoos u dhac ku yimid kalsoonidii dadweynaha ee xafiisyada dawladda.

Hay’addu waxay sidoo kale sheegtay in tan iyo 2012, dalal badan oo dhibcahoodu hoos u dhaceen ay sidoo kale xaddideen xorriyadaha hadalka, isu imaatinka, iyo ururrada, taas oo si cad u muujinaysa xiriirka ka dhexeeya musuqmaasuqa iyo ciriiriga bannaanbaxyada rayidka.

Kaalinta Soomaaliya iyo Xaqiiqada Ka Jirta Dalka

Musuqmaasuq Nidaamsan oo Aan Ahayn Kiis Gaar ah

Soomaaliya, kaalintan ugu dambaysa ma aha aragti kaliya oo laga dareemayo dibadda. Waa ka tarjumaysa xaqiiqooyin si joogto ah uga dhacaya dalka intii uu xukunka hayay Madaxweynaha Hassan Sheikh Mohamud.

Intii ay jireen labada xilli ee uu xukunka hayay Xasan Sheekh Maxamuud, iibinta dhulka danta guud oo lagu wareejiyo ganacsato gaar ah oo xidhiidh dhow la leh awoodda siyaasadeed ayaa noqotay arrin soo noqnoqota. Marar badan, iibintaas waxaa barbar socday barakicin qasab ah oo lagu sameeyay dad barakacayaal ah oo deganaa dhulkaas, iyada oo aan la siin magdhow ama meel kale oo ay u guuraan.

Ururrada bulshada rayidka ah iyo hay’adaha bani’aadannimada ayaa si joogto ah u cambaareeyay ficilladan, iyaga oo ka digay in musuqmaasuqu noqday mid si cad u muuqda, loona fuliyo si aan qarsoodi lahayn, iyadoo aan jirin dadaal dhab ah oo lagu doonayo isla xisaabtan.

Qodista Qubuuraha iyo Xadka Anshaxa ee La Gudbay

Marka Xitaa Meydka Aan La Dhowrin

Mid ka mid ah dhacdooyinkii ugu muranka badnaa sannadihii u dambeeyay ayaa ahaa amar ay dawladdu ku bixisay in la qodo qubuuro si dhul dib loogu soo celiyo loona horumariyo. Go’aankaasi wuxuu kiciyay caro ballaadhan oo ka dhalatay dhammaan qaybaha bulshada Soomaaliyeed, isaga oo lagu tilmaamay xadgudub anshax, diin, iyo dhaqanba leh.

Dhacdooyinkaas ayaa waxaa sii raacay muran cusub oo ku saabsan dhulka ay leedahay Somali National University, taas oo xoojisay walaaca ah in hay’ad qaran oo keliya aysan ka badbaadsan karin faro gelinta dhulka.

Arrimahan ayaa sii xoojiyay dareenka ah in musuqmaasuqa ka jira nidaamka dawladnimo uu dhaafay xuduud kasta oo akhlaaqeed.

Murannada Dhulka ee Ku Fiday Muqdisho

Suuqyo, Saldhigyo Dab-damis, iyo Xabaalo La Beegsaday

Musuqmaasuqa la xiriira dhulka ayaa ku fiday meelo aad u xasaasi ah oo ku yaalla Muqdisho. Muranno la xiriira dhulka saldhigga dab-damiska, Suuqa Xamar Weyne, Suuqa Argentine ee Kaaraan, iyo xabaalaha Akadeemiyadda Booliiska ayaa noqday meelaha ugu kulul.

Xabaalaha Akadeemiyadda Booliiska, qoysas ayaa lagu wargeliyay inay soo saaraan meydadka ehelkooda si loo baneeyo dhul loo qorsheeyay dhismo hoteello heer sare ah oo xeebta ku yaalla. Dad badan oo Soomaaliyeed ayaa u arkay dhacdadan inay ahayd meesha ugu dambeysa ee akhlaaqda lagu tuntay, halkaas oo xitaa sharafta dadka dhintay aan laga dhowrin damaca siyaasadeed.

Ganacsatada suuqyada iyo qoysaska danyarta ah ayaa sidoo kale wajahay barakicin, taas oo khatar gelisay nolol maalmeedkooda isla markaana sii kordhisay faqriga magaalo ay horey u daashadeen barakac iyo amni darro.

Qaraabo Kiil iyo Burburinta Awoodda Dawladda

Dakhliga Dadweynaha oo Loo Rogay Hanti Gaar ah

Marka laga soo tago dhulka, xukuumadda Xasan Sheekh Maxamuud waxaa si joogto ah loogu eedeeyay qaraabo kiil iyo raadinta dano gaar ah. Qandaraasyada dawladda ayaa inta badan la siiyay shirkado xiriir la leh qoyska madaxweynaha iyo saaxiibbadiisa siyaasadeed.

Hawlaha aasaasiga ah ee dawladdu, oo ay ka mid yihiin ururinta canshuuraha, ayaa loo xilsaaray shirkado gaar loo leeyahay oo xiriir dhow la leh dadka awoodda haya. Arrimahan ayaa taabanaya Wasaaradda Maaliyadda, Dawladda Hoose ee Muqdisho, Dakhliga Gudaha, Garoonka Diyaaradaha, Dekedda Muqdisho, iyo hay’ado kale.

Dadka dhaliila arrintan ayaa sheegaya in nidaamkani uu faaruqiyay awoodda dawladnimo, dakhliga dadweynahana uu u weeciyay dano gaar ah, halka muwaadiniinta caadiga ah lagu culays saaray canshuuro aan caddayn iyo nidaam maamul oo hufnaan la’aan ah.

Saameynta Caalamiga ah iyo Hakinta Gargaarka

Kalsoonidii Saaxiibbada oo Daciiftay

Cawaaqibta musuqmaasuqa Soomaaliya kama aysan joogsan xuduudaha dalka. Dawladda Maraykanka ayaa dhowaan hakisay qaybo ka mid ah gargaarkii ay siin jirtay Soomaaliya, kaddib markii la ogaaday in gargaar cunto oo ay lahayd World Food Programme laga xaday bakhaar.

Dhacdadan ayaa ku soo beegantay eedeymo hore oo Maraykanku u jeediyay Soomaaliya iyo Koonfur Suudaan, kuwaas oo lagu sheegay inay ku lug lahaayeen lunsashada gargaar loogu talagalay dadka nugul. Inkasta oo Soomaaliya dib u soo celisay gargaarkii la qaatay kaddib cadaadis diblomaasiyadeed oo xooggan, haddana kalsoonidii caalamiga ahayd si weyn ayay u dhaawacantay.

Waxaa sidoo kale soo baxayay eedeymo la xiriira iibinta dhismaha Safaaradda Soomaaliya ee Dar es Salaam, Tanzania, taas oo dhalisay su’aalo ku saabsan sida loo ilaaliyo hantida qaranka ee dibadda.

Dal Gunka Ku Jira iyo Nidaam Su’aalo Badan Laga Qabo

Su’aasha Rabitaanka Siyaasadeed

Kaalinta ay Soomaaliya wadaagto ee ugu dambeysa ee Warbixinta Musuqmaasuqa 2025 ma aha natiijo ka dhalatay hal fadeexad ama go’aan qaldan oo keliya. Waa ka tarjumaysaa nidaam musuqmaasuq oo noqday mid ku dhex milmay hay’adaha, si cadna u shaqeeya, isla markaana aan la wajahinin.

Dadka dhaliila ayaa ku doodaya in intii uu xukunka hayay Xasan Sheekh Maxamuud, musuqmaasuqa iyo qaraabo kiilku gaadheen heer aan xitaa lagu arag xukuumadihii ku meel gaarka ahaa. Hantida dadweynaha, oo ay ku jiraan xeryaha ciidamada iyo goobaha istaraatiijiga ah, ayaa si joogto ah loo boobay, iyada oo aan jirin isla xisaabtan dhab ah.

Iyadoo Soomaaliya wajahaysa qiimeyn kale oo caalami ah oo aad u culus, su’aasha taagan ma aha in musuqmaasuq jiro, balse waa in ay jirto rabitaan siyaasadeed oo dhab ah oo lagu wajahayo.

Malaayiin Soomaali ah oo ku nool barakac, amni darro, iyo saboolnimo, kharashka ka dhalanaya tallaabo la’aanta laguma cabbiri karo dhibco warbixineed, balse waxaa lagu arkaa fursado la lumiyay, sharaf la duudsiyay, iyo mustaqbal ku jira gacanta nidaam musuqmaasuq ah.