Xisaab-Xumada Aqalka Cad: Sida Maraykanku Ugu Fashilmay Riditaanka Nidaamka Iiraan Iyo Jahawareerka Marinka Hormuz
- A Gallaydh Editorial
- 3 days ago
- 6 min read
Kahor intii aanu bilaabmin dagaalka baaxadda leh ee u dhexeeya isbahaysiga Maraykanka iyo Israa'iil oo dhinac ah iyo Jamhuuriyadda Islaamiga ah ee Iiraan, Madaxweyne Donald Trump iyo la-taliyeyaashiisa sarsare waxay si weyn u dhayalsadeen awoodda ay Iiraan u leedahay in ay curyaamiso dhaqaalaha caalamka. Qorshaha ugu weyn ee Washington waxa uu ahaa in la fuliyo hawlgal degdeg ah oo "madaxa lagaga goynayo" nidaamka Tehraan, iyada oo la aaminsanaa in carqaladaynta ku iman karta suuqyada tamartu ay noqon doonto mid waqti kooban ah. Balse maanta, xaqiiqada garoonka ka taagani waa mid gabi ahaanba ka duwan qiyaastii Aqalka Cad.
Qiyaastii Qaldanayd Iyo Culeyska Dhaqaale
Bartamihii bishii February, xilli uu Madaxweyne Trump miisaamayay in uu qaado weeraro milatari, Wasiirka Tamarta ee Maraykanka Chris Wright ayaa si kalsooni leh u sheegay in aanu ka welwelsanayn in dagaalku uu carqaladeeyo sahayda shidaalka ee Bariga Dhexe. Isaga oo tixraacaya isku dhacyadii koobnaa ee dhacay bishii Juun ee sannadkii hore, Wright waxa uu ku dooday in qiimaha shidaalku uu "kor u kici doono xoogaa, kadibna uu dib u dhici doono."
La-taliyeyaal kale ayaa iyaguna si gaar ah u aaminsanaa aragtidaas, iyaga oo iska indhatiray digniinaha sheegayay in Iiraan ay qaadi karto dagaal dhaqaale oo ay ku xidhayso Marinka Hormuzāmarin biyoodka istiraatiijiga ah ee ay marto 20% shidaalka adduunku.
Baaxadda xisaab-xumadaas ayaa si dhab ah bannaanka usoo baxday maalmihii la soo dhaafay, kadib markii Iiraan ay si toos ah ugu hanjabtay in ay gantaalo la dhici doonto booyadaha ganacsiga ee maraya marinka Hormuz. Hanjabaaddan ayaa keentay in gaadiidkii ganacsiga ee Khaliijku uu gabi ahaanba istaago, qiimaha shidaalku uu cirka isku shareero, maamulka Trump-na uu bilaabo in uu si baadi-goob ah u raadiyo wadooyin uu ku xakameeyo xiisadda dhaqaale ee keentay in shacabka Maraykanku ay wajahaan qiimo qaali ah oo dhanka shidaalka baabuurtah ah.
Fashilka Qorshihii 'Isbeddelka Maamulka' (Regime Change)
Dharbaaxada ugu weyn ee siyaasadeed ee soo gaadhay maamulka Trump ayaa ah guul-darrada hadafkii ahaa in la rido dowladda Iiraan. Saddex ilo wareed oo ka ag dhow sirdoonka Maraykanka ayaa wakaaladda wararka ee ReutersĀ u xaqiijiyay in maamulka Trump uu ku hungoobay isku daygii uu ku doonayay in meesha lagaga saaro nidaamka Iiraan. Wakaaladdu waxay tibaaxday in Maraykanku uu hadda joojiyay fikirkiisii la xidhiidhay in la cidhibtiro nidaamka, si dalkaas looga hirgeliyo xukuumad taabacsan reer Galbeedka.
In kasta oo Maraykanku uu ku guulaystay in uu khaarajiyo hoggaamiyeyaashii ugu sarreeyay dalkaas, oo uu ugu horreeyo Hoggaamiyihii Ruuxiga ahaa Ayatollah Ali Khamenei, haddana Washington ayaa la yaabban dhabar-adaygga Iiraan oo wali ah dal si buuxda u shaqaynaya, isla markaana si isku mar ah dhawr fure ugula dagaallamaya dalalka Khaliijka, Israa'iil iyo Maraykanka. Sidoo kale, warbaahinta Fox NewsĀ ayaa werisay in Madaxweyne Trump uu ku jahawareeray natiijada dagaalka oo noqon waayay sidii uu markii hore qorshaynayay, isaga oo u arka mid aan laga gaadhi karin ujeeddooyinkii siyaasadeed ee laga lahaa.
Jahawareerka Iyo Farriimaha Is-Burinaya Ee Aqalka Cad
Xaaladdan qallafsan ayaa soo bandhigtay kala aragti duwanaansho dhanka farriimaha ah oo ka dhex jirta maamulka Maraykanka. Madaxweyne Trump ayaa muujinaya niyad-jab sii kordhaya oo ku aaddan istaagga sahayda shidaalka, wuxuuna u sheegay warbaahinta in shaqaalaha maraakiibtu ay tahay in ay "muujiyaan geed-adayg iyo dhiirranaan" si ay uga gudbaan Marinka Hormuz.
Jahawareerka suuqyada waxaa sii kordhiyay Wasiirka Tamarta Chris Wright, kaas oo baraha bulshada ku soo qoray in ciidamada badda ee Maraykanku ay si guul leh ku galbiyeen markab shidaal oo marayay Hormuz, arrintaas oo suuqyada dejisay. Balse daqiiqado kadib markii uu qoraalkaas tirayākadib markii mas'uuliyiin kale xaqiijiyeen in aanu jirin wax markab ah oo la galbiyayāsuuqyadii ayaa mar kale argagax galay.
Si loo xalliyo xaaladdan, xubnaha sarsare ee maamulka sida Xoghayaha Arrimaha Dibadda Marco Rubio iyo Xoghayaha Difaaca Pete Hegseth, ayaa isku dayaya in ay dejiyaan yoolal milatari oo kooban si ay u helaan "Waddo ay uga baxaan" dagaalkan. Rubio ayaa sheegay in ujeeddooyinka ugu muhiimsan ee dagaalku ay yihiin saddex qodob:
In la burburiyo awoodda Iiraan ay gantaalaha ku rido.
In la burburiyo warshadaha sameeya gantaalahaas.
In la tirtiro awoodda ciidamadeeda badda.
Doorka Xulafada Reer Galbeedka
Dhibaatada haysata Washington kuma eka oo keliya awoodda milatari ee Iiraan, balse waxaa weheliya diidmada xulafadeeda reer Galbeedka ee ah in ay si toos ah uga qayb qaataan dagaalka baddaha. Halka Maraykanku uu filayay in waddamada Yurub iyo Aasiya ee sida weyn ugu tiirsan shidaalka Khaliijku ay soo diri doonaan maraakiibtooda dagaalka si ay u furaan Marinka Hormuz, dalal badan ayaa ka cudurdaartay, iyaga oo ka cabsi qaba in xaaladdu ay isku beddesho dagaal caalami ah.
Culeyska Siyaasadeed Ee Gudaha Maraykanka Iyo Doorashooyinka
Gudaha dalka Maraykanka, dagaalkani wuxuu isu beddelay dhibaato siyaasadeed oo si toos ah u wiiqaysa awoodda xisbiga Jamhuuriga. Xilli dalku uu isu diyaarinayo doorashooyinka aqaladda golaha wakiiladda (Midterm elections), sicir bararka ku yimid shidaalka iyo maceeshadda ayaa si weyn uga cadhaysiiyay codbixiyayaasha Maraykanka.
Xisbiga Dimuqraadiga ayaa dhaleecayn kulul u jeediyay maamulka Trump, iyaga oo ku eedeeyay in uu dalka geliyay "Dagaallo aan dhammaanayn" oo aan lahayn qorshe bixitaan oo cad. Senator Christopher S. Murphy ayaa sheegay in Aqalka Cad uusan lahayn wax qorshe ah oo ku aaddan Marinka Hormuz, isla markaana aanay aqoon u lahayn sidii si nabad ah dib loogu furi lahaa. Cabsida laga qabo in sicir bararku uu rido xildhibaano badan oo Jamhuuri ah ayaa ku qasbaysa maamulka Trump in uu raadiyo xeelado kasta oo ay shidaal kaga heli karaan ilo kale sida dalka Venezuela.
Gabaabsiga Hubka Iyo Cabsida Miinooyinka Badda
Dadaalladii dib loogu soo celinayay dhaqdhaqaaqa maraakiibta ayaa wajaha caqabado horleh, kadib markii sirdoonku ogaaday in Iiraan ay diyaarinayso in ay miinooyin ku daadiso Marinka Hormuz. Ciidamada Maraykanka ayaa habeenkii Talaadada sheegay in ay weerareen 16 markab oo ah kuwa Iiraan u qaabilsan miino-dhigista.
Intaas waxaa dheer kharashka xad-dhaafka ah ee dagaalka. Saraakiil ka tirsan Pentagon-ka oo warbixin sir ah siiyay Congress-ka ayaa xaqiijiyay in milatariga Maraykanku uu gubay hub qiimihiisu dhan yahay $5.6 Bilyan oo DoolarĀ labadii maalmood ee ugu horreeyay dagaalka oo keliya. Xawligan baaxadda leh ee isticmaalka hubka ayaa aad uga sarreeya wixii horay loogu sheegay shacabka, wuxuuna cadaadis xooggan saarayaa kaydka hubka ee dalkaas.
Senator Christopher S. Murphy ayaa dhaleecayn kulul u jeediyay maamulka, isaga oo sheegay in Aqalka Cad uusan lahayn wax qorshe ah oo ku aaddan Marinka Hormuz, isla markaana aanay aqoon u lahayn "sidii si nabad ah dib loogu furi lahaa."
Gunaanad: Go'aan Adaygga Iiraan Iyo Shuruudaha Xabad Joojinta
Maamulka Trump oo culeys weyn kala kulmaya xisbigiisa Jamhuurigaākuwaas oo ka welwelsan in sicir bararku uu wiiqo rajadooda doorashooyinka dhex-dhexaadka ahāayaa haatan raadinaya xeelado kasta oo ay shidaal kaga heli karaan ilo kale sida Venezuela.
Dhinaca kale, mas'uuliyiinta Iiraan ayaa weli muujinaya go'aan adayg adag oo gabi ahaanba meesha ka saaraya in Maraykanku uu si fudud uga baxo dagaalkan. Si ka duwan dagaalkii koobnaa ee 12-ka maalmood qaatay ee dhacay bishii Juun ee sannadkii 2025, xukuumadda Tehraan ayaa markan go'aansatay in aanay Washington oggolaan doonin bixitaan jaban (Easy exit). Iiraan oo cashar ka baratay isku dhicii hore, ayaa diyaar u ah in ay dagaalka ka dhigto mid xaalufin ah oo waqti dheer qaata, si ay Maraykanka iyo Israa'iil ugu qasabto in ay bixiyaan qiimo aad u culus oo dhanka milatariga iyo dhaqaalaha ah.
Madaxweynaha Iiraan, Masoud Pezeshkian, ayaa dhankiisa si cad u ganafkay isku dayadii hoose ee xabad joojinta, isaga oo miiska soo saaray saddex shuruudood oo adag oo aan gorgortan lahayn si xukuumaddiisu ay u qaadato nabad rasmi ah:
Aqoonsiga Madaxbannaanida:Ā In caalamku uu si buuxda u aqoonsado xuquuqda sharci ee madaxbannaanida Jamhuuriyadda Islaamiga ah ee Iiraan, ixtiraam buuxana loo muujiyo qaranimadeeda.
Magdhow Dhaqaale:Ā In Iiraan magdhow buuxa laga siiyo dhammaan khasaarihii hantiyeed iyo dhibaatooyinkii kasoo gaadhay intii uu dagaalku socday.
Dammaanad Qaad Amni:Ā In loo dammaanad qaado in aan marnaba mar dambe lagu soo qaadayn weerar gardarro ah oo ka dhan ah dhulkeeda iyo madaxdadeeda.
Ilaa iyo inta shuruudahaas laga fulinayo, Iiraan ayaa weli sii wadda weerarada isdaba joogga ah ee ay ku beegsanayso waddamada gobolka ee uu Maraykanku joogitaanka milatari ku leeyahay. Weeraradan ayaa ah aargoosi toos ah oo looga jawaabayo duqaymaha aan loo meel deyin ee isbahaysiga Maraykanka iyo Israa'iil ay ka wadaan gudaha dalka Iiraan, kuwaas oo galaaftay nolosha shacab iyo mas'uuliyiin sarsare.
Xukuumadda Iiraan oo hadda u muuqata in ay ku guulaysatay in ay si rasmi ah u xidho marin biyoodka muhiimka ah ee Hormuz, ayaa doonaysa in caalamku wada dareemo dhibaatada iyo xanuunka dagaalka. Waxay aaminsan yihiin in ay awoodooda gacan-ku-haynta shidaalka adduunka u adeegsan karaan hubka keliya ee isbahaysiga reer Galbeedka ku qasbi kara in ay dib u gurtaan.
Sida uu si cad u qeexay Cali Larijani, oo ah sarkaalka ugu sarreeya dhanka amniga qaranka ee Iiraan:
"Marinka Hormuz ama wuxuu noqon doonaa marin nabad iyo barwaaqo u ah dhammaan, ama wuxuu noqon doonaa marin guuldarro iyo rafaad u horseeda dagaal-oogayaasha."Ā
Xaaladdan ayaa caalamka u caddaysay in Iiraan ay diyaar u tahay in ay dhaqaalaha dunida hoos ula degto, haddii aan la fulin dalabaadkeeda.
