Ololaha Aqoonsigu Ma Qarin Karaan Gaabiska Xukuumadda Cirro?
- A Gallaydh Editorial
- 2 days ago
- 5 min read
Markii uu Madaxweyne Cabdiraxmaan Maxamed Cabdillaahi (Cirro) ku guulaystay doorashadii madaxtooyada ee dhammaadkii sannadkii 2024, waxa uu shacabka Jamhuuriyadda Somaliland ka helay codkii iyo kalsoonidii abid ugu badnayd ee loo muujiyo hoggaamiye cusub. Rajo weyn oo bulshadu qabtay ayaa ku dhisnayd in dalku galayo xilli cusub oo caadaalad, horumar dhaqaale iyo adkayn hay'adaha dawladnimada ah.
Maanta oo ay xukuumaddiisu jirsatay ku dhawaad laba sano, waxa aan daaha laga rogi karin dadaalka diblomaasiyadeed iyo tamar-gelinta uu madaxweynuhu geliyay raadinta aqoonsiga caalamiga ah, iib-geynta qaddiyadda Somaliland iyo daminta colaado sokeeye oo uu ka dhaxlay xukuumaddii ka horraysay. Hase yeeshee, marka intaas laga yimaaddo, waxa soo baxaya sawir aad u mugdi badan: xukuumad indhaha ka qarsanaysa baahiyaha aasaasiga ah ee muwaadinka, isla markaana dhegaha ka furaystey baaqyada isbeddelka maamul ee ka imanaya waxgaradka iyo bulshada.
Indho-ka-qabsashada Tayo-xumada Golaha Wasiirada
Dhibaatada ugu weyn ee curyaamisay habsami-u-socodka dawladnimada xukuumadda Madaxweyne Cirro ma aha khayraad la'aan, balse waa tayo-xumada iyo karti-darrada ka muuqata inta badan Golaha Wasiirada iyo Agaasimayaasha Guud ee uu dalka u magacaabay.
Lixdii bilood ee ugu horreeyay ee xukuumadda, bulshada rayidka ah, aqoonyahannada iyo falanqeeyeyaashu waxa ay durba kor u qaadeen qeylo-dhaan la xidhiidha in golaha wasiiradu aanu lahayn miisaankii, aqoontii iyo xeeladdii lagu waajahi lahaa duruufaha adag ee dalka ka jira. Intii uu madaxweynuhu dhegaysan lahaa dhawaaqyadaas oo uu fulin lahaa isku-shaandhayn degdeg ah oo daadadisa xubnaha fadhiidka ah, waxa uu u muuqdaa mid buuxa u doortay in uu indhaha ka qarsado baaqyadaas.
Hoggaamintu waxa ay indho-la'aan ka noqotay in wasiirro aan aqoon u lahayn faylasha horyaalla ay sababeen in hay'adihii dawladdu noqdaan kuwo matoorradoodu bakhtiiyeen. Kala-doorashada danta guud ee qaranka iyo raali-gelinta xulafada ololaha doorashadu, waxa ay xukuumadda ka dhigtay mid ku fadhida golo wasiirro oo aan awood u lahayn allifidda qorshe-hawleedyo fog.
Culeyska Maciishadda: Ballanqaadyadii Olole ee Baaba'ay
Bulshada danyarta ah ee reer Somaliland waxa ay maanta ku hoos nool yihiin culeys dhaqaale oo aanay qaadi karin. Muddadii uu Madaxweyne Cirro xilka hayay, sicir-bararka iyo maceeshadda asaasiga ah ayaa cirka isku shareertay in ka badan saddex jeer, iyada oo aanay jirin hal maalin oo uu qiimahaasi dib u soo noqday ama xukuumaddu tallaabo wax-ku-ool ah ka qaaday.
Sida uu xaqiijinayo suuqa tamarta adduunku, qiimaha shidaalka cayriin ayaa dunida hoos u dhac xooggan ku samaynayay bilihii la soo dhaafay, balse shacabka Somaliland weli kama faa'iidaysan hoos-u-dhacaas. Xukuumaddu waxa ay ka gaabsatay in ay xakameyso shirkadaha sida gaarka ah u maamula shidaalka ee faa'iidooyinka xad-dhaafka ah ka macaasha dulmiga shacabka.
Sidoo kale, qiimo-dhaca ku yimid shilinka Somaliland iyo sarrifka lacagaha qalaad ayay dawladdu ka noqotay daawade; jaangoyntii sarrifka ee ay Wasaaradda Maaliyaddu baahisay waxa ay noqotay mid warqad uun ku qoran oo aan suuqa laga fulin. Shacabkii ku codeeyay in dhaqaalahooda la daryeelo ayaa maanta wajahaya sicir-barar nolosha ku ceejiyay, halka miisaaniyadda qaranka loogu talagalay in lagu bixiyo kharashaadka maamulka iyo gunnooyinka madaxda, iyada oo laga qatan yahay saamiga mashaariicda horumarineed ee dhabta ah.
Daryeelka Bulshada:
Caafimaad Dhagax-Dhig ah iyo Waxbarasho Ganacsi Noqotay
Haddii dawladdu ku guul-darraysto caafimaadka iyo waxbarashada, waxa ay ku guul-darraysatay aayaha dalka. Ku dhawaad laba sano oo uu xilka hayay, ma jirto hal goob caafimaad oo heer qaran ah ama barnaamij caafimaad oo baaxad leh oo ay xukuumadda Cirro xadhiga ka jartay. Adeegga caafimaad ee cisbitaallada dawladdu waxa uu marayaa heerkii ugu liitay sida ay muujinayaan daraasado dhawaan la sameeyey.
Cisbitaalkii Burco ee Riwaayadda Noqday: Tusaalaha ugu cad ee maamul-xumada waa Cisbitaalka weyn ee Magaalada Burco oo uu Madaxweyne Cirro hal sano ka hor dhagax-dhigay, isaga oo sheegay in uu noqon doono xarun weyn oo dabooli doonta baahida caafimaad ee guud ahaan gobollada bari ee dalka. Ilaa maanta oo aynu joogno July 2026, hal leben lama dul dhigin goobtaas, taas oo muujinaysa in shacabka lagu maaweeliyay olole sawir-galis ah oo aan qorshe maaliyadeed iyo mid fulineed toona lahayn.
Kala-qaybsanaanta Waxbarashada: Dhanka waxbarashada, dugsiyada dawladdu waxa ay qarka u saaran yihiin burbur iyo nidaam-xumo, taas oo hoos u dhigtay tayada guud ee barashada. Si nidaamku u samata-baxo, waxbarashadii dalku waxa ay isu beddeshay badeecad ay gacanta ku hayaan dugsiyo gaar loo leeyahay oo qiimo aad u qaali ah ku soo rogay bulshada. Ilmaha qoys danyar ah ka soo jeedaa maanta fursad uma haysto in uu helo waxbarasho tayo leh, xukuumadduna wax qorshe ah kama laha sidii loo soo nooleyn lahaa dugsiyadii danta guud.
Daahiyaha Musuqmaasuqa iyo Hadhuub-dhaafka Sharciga
Madaxweyne Cirro waxa uu ballanqaaday silsilad daah-furan oo lagula dagaallamayo hanti-boobka iyo musuqmaasuqa, balse wixii ka dambeeyey 2024, xukuumaddiisu waxa ay muujisay in ay diyaar u tahay aasidda kiisaska iyo ka-gabbashada caddaaladda:
Kiiska Kaydka Raashinka ee Burco: Fadeexaddii ugu weynayd ee ragaadisay kalsoonida shacabka ayaa ahayd musuqa lagula kacay bakhaaradii kaydka raashinka qaranka ee magaalada Burco. Ilaa hadda ma jirto maxkamad caddaalad ah oo la horkeenay eedaysanayaashii loo qabtay, xukuumadduna war rasmi ah kama soo saarin hantidii halkaas ku baaba'day, taas oo adkaysay shakiga ah in ay jiraan shabakado hoose oo daah-saaran.
Mugdiga Kiiska "G+1": Goor kasta oo warbaahintu ama bulshadu ay xukuumadda wax ka weydiiyaan kiiska magaca weyn yeeshay ee "G+1", waxa ay kala kulmaan aamusnaan, gacan-saydh, iyo in guud ahaanba mawduucaas laga gaabsado, taas oo meesha ka saartay hal-ku-dheggii ahaa dawlad shacabka u furan oo lala xisaabtami karo.
Xadhiga Siyaasadeed iyo Xuquuq-dhaafka: Markii uu ahaa hoggaamiyaha xisbiga mucaaradka ah ee Waddani, Madaxweyne Cirro waxa uu ku doodi jiray in si kulul loola xisaabtamo xadhiga sharcidarrada ah. Maanta, xadhiga muwaadiniinta, suxufiyiinta iyo naqdiyaasha dawladdu waa shaqo joogto ah. Dhibaatooyinkaasi waxa ay ku dambeeyeen dibad-baxyada xoogga loo adeegsaday ee dhimashada iyo dhaawaca u gaystay dhallinyaro aan hubaysnayn, iyada oo aanay jirin xisaabtan dhab ah oo laga sameeyay xubnaha laamaha amniga.
Beegsiga Nabadda: Colaadaha aan Biyo-dhigida Lahayn
In kasta oo ay xukuumaddu ku guulaystay habaabinta iyo nabad-ka-dhalinta colaadii raagay ee Ceel-afweyn, haddana siyaasadda nabadeyntu waa mid habacsan oo kooban. Xukuumaddu ilaa hadda xal waara uma helin xiisadaha iyo shaqaaqooyinka beelaha ee xilligan ka soo cusboonaanaya gobollada Sanaag iyo Selel.
Sidoo kale, qaabkii daciifka ahaa ee loo maareeyey dhibaatadii ka dhalatay buugga cusub ee xeerka dhaqanka ee "Xeer Ciise" oo rabshado ka abuuray galbeedka Somaliland, ayaa xaqiijiyay in maamulka Cirro uu ka gaabiyey fahamka duruufaha maxalliga ah iyo la-tacaalidda arrimaha nabadgelyada iyada oo aan loo baahan qaylo-dhaan iyo xasarad gacan-ka-hadal gaadha.
Berbera: Halbowlaha Ooman ee Gudcur Ku Jira
Ma jirto astaan ka cad xaqiiqada maamul-xumada xukuumadda maanta jirta sida xaaladda ka taagan magaalada Berbera. Berbera waa caasimadda dhaqaalaha, isha quudisa miisaaniyadda qaranka iyo astaanta horumarka Somaliland.
Xukuumaddu waxa ay shaacisay in ay hoos u dhigtay qiimaha korontada magaaladaas, balse maxaa faa'iido ah oo ku jira jaban ku-sheeg aan shaqaynayn? Xilligan oo uu xagaagu ku dhuftay xeebaha Saaxil, shacabka Berbera waxa ay waajihayaan oomane biyo la'aan ah iyo koronto joogto la'aan ah (Blackouts) oo habeenno badan magaalada gelinaysa gudcur. Waa amakaag in magaalada cashuurta ugu badani ka soo gasho dawladda, isla markaana ah deked ganacsi oo caalami ah, ay bulshadeedu u qatan tahay adeegyadii aasaasiga ahaa ee sida korontada iyo biyaha nadiifka ah.
Gunaanad
Madaxweyne Cabdiraxmaan Cirro waa in uu ogaadaa xaqiiqo aan daah lahayn:
Aqoonsiga caalamiga ahi ma qarin karo, mana biyo-marsiin karo gaabiska gudeheeda iyo baahida maalinlaha ah ee shacabka.
Madaxtooyo adduunka u ololeynaysa aqoonsi dibadeed balse indhaha ka qarsanaysa cisbitaal dhagax-dhigiisu bannaanka yaallo, maciishad dulmi ah, muwaadinka caadi ah ee xabsiyada ku silcaya, golo wasiirro oo daciif ah, iyo caasimaddii dhaqaalaha ee Berbera oo mugdi ku jirta, waxa ay duminaysaa tiirarkii asaasiga ahaa ee ay ku dhisnayd qarannimada Somaliland.
Shacabkii abid ugu codka badnaa ee madaxweyne doortay maanta uma baahna xeelado dhalaal ah iyo khudbado gole-ka-fuul ah; waxay u baahan yihiin go'aan adag, isku-shaandhayn hufan oo lagu sifeeyo mas'uuliyiinta tamar-darrada ah, iyo xukuumad hoos u soo eegta dhulka oo u shaqaysa muwaadinka, ka hor inta aanu kalsoonida shacabku noqon mid gebi ahaanba faraha ka baxda.
