Faragelinta Cusub Ee Ankara Iyo Curashada Tartanka Hubka Ee Maamul Goboleedyada

Muqdisho, Soomaaliya Muddo ku dhow shan iyo toban sano, dawladda Turkigu waxay Soomaaliya ka ciyaaraysay door u muuqday mid bini'aadanimo, dib-u-dhis ciidan iyo mid diblomaasiyadeed, iyada oo si taxadar leh uga fogaanaysay in ay dhinac la safato khilaafaadka siyaasadeed ee ragaadiyay xidhiidhka u dhexeeya dawladda federaalka iyo maamul goboleedyada. Si kastaba ha ahaatee, dhacdooyinkii ugu dambeeyay ee ka curtay magaalada Baydhabo ee xarunta maamulka Koonfur Galbeed, ayaa si rasmi ah u daaha ka rogay in Ankara ay beddeshay siyaasaddeedii dhex-dhexaadnimada ahayd.

Maalmihii la soo dhaafay, diyaaradaha aan duuliyaha lahayn ee Turkiga (Turkish Drones) iyo ciidamo si gaar ah ay u tababareen (Kumaandooska GorGor) ayaa safka hore kaga jiray hawlgal milatari oo ay xukuumadda Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud ku qaadday magaalada Baydhabo, si loo rido maamulkii Cabdicasiis Xasan Maxamed (Laftagareen). Tallaabadan ayaa Soomaaliya u horseedaysa marxalad cusub oo xambaarsan wejiyo badan oo khatar ku ah jiritaanka nidaamka federaalka iyo xasilloonida dalka.

Eedeynta Koonfur Galbeed Iyo Daah-furka Awoodda Cirka

Guddoomiyaha Baarlamaanka Koonfur Galbeed, Cali Siciid Fiqi, ayaa si adag u cambaareeyay doorka Turkiga, isaga oo ku eedeeyay in hubkoodii, diyaaradahoodii iyo ciidankii ay qarashka ku bixiyeen loo adeegsanayo in lagu muquuniyo dadka reer Koonfur Galbeed.

"Turkigu waxa uu qayb ka noqday faragelin qaawan oo ciidan oo lagu hayo shacabkayaga," ayuu yidhi Guddoomiye Fiqi, isaga oo xusay in awoodda milatari ee loogu talagalay la dagaallanka argagixisada haatan loo weeciyay dano siyaasadeed.

Dhanka kale, ilo xog ogaal ah ayaa xaqiijinaya in hawlgalka dhulka ee ciidamada federaalku uu garab socday taageero dhinaca cirka ah. Intii ay ciidamadu ku sii jeedeen Baydhabo, diyaaradaha dagaalka ee Turkiga ayaa duqeymo culus la beegsaday fadhiisimo ay Al-Shabaab ku lahaayeen deegaanka Daynuunay, taas oo u sahashay ciidamada dawladda in ay si nabad ah ku dhaafaan jidkaas, durbadiiba gudaha u galaan Baydhabo, una suurto-gelisay in ay meesha ka saaraan Laftagareen. Tani waa markii ugu horraysay taariikhda casriga ah ee Soomaaliya ee awood shisheeye ay taageero toos ah (Logistics and Air Support) ku bixiso dagaal salka ku haya khilaaf siyaasadeed oo gudaha ah.

---

Dhigista Tusaale Khatar Ah

Dhacdadan Baydhabo ma aha oo keliya guul milatari oo ay gaadhay xukuumadda Muqdisho; waa jabinta xeerarkii aan qornayn ee siyaasadda Soomaaliya. Tan iyo markii laga qaaday cunaqabataynta hubka (Arms Embargo), tani waa markii ugu horraysay ee hub casri ah oo dibadda laga keenay si cad loogu adeegsado xallinta is-mari-waa siyaasadeed oo u dhexeeya xukuumadda dhexe iyo maamul goboleed.

Tani waxay dhigaysaa tusaale aad u khatar badan. Waxay dawan qaylo-dhaan ah (Alarm bell) u garaacaysaa madaxweyneyaasha maamul goboleedyada ee haatan xilka haya iyo kuwa mustaqbalka iman doonaba. Sida iska cad, hoggaamiyeyaasha maamul goboleedyada diidan siyaasadda Villa Somalia, sida Puntland iyo Jubaland, waxay durbadiiba bilaabi doonaan in ay is-qalabeeyaan si ay iskaga difaacaan weerar la mid ah kii Baydhabo.

---

Bilowga Tartanka Hub Uruursiga Maamul Goboleedyada

Natiijada tooska ah ee dhacdadani waxay noqon doontaa in la galo tartan hubayn (Arms Race). Maamul goboleedyadu waxay raadin doonaan isbahaysiyo shisheeye oo iyaga hub iyo saanad milatari siiya. Marka la eego xasaradaha is-biirsanaya ee Geeska Afrika iyo faragelinta dalalka shisheeye ee xarunta u ah—sida waddamada Khaliijka (Imaaraadka, Qadar), Masar, Itoobiya, iyo Turkiga laftiisa—yaa dammaanad qaadi kara in aan la arki doonin qulqulatooyin hub ah oo si qarsoodi ah ku gaadha maamulada diidan Muqdisho?

Markii hore, hubkan casriga ah waxaa Soomaaliya loo keenay marmarsiinyo ah in lagu cidhibtirayo kooxda Al-Shabaab. Balse hadda, markii la arkay ciidamo gaar ah iyo hub casri ah oo loo adeegsanayo qalab lagu burburiyo cadow siyaasadeed, iyada oo xitaa sababtu ahayd mid sharci ah (Legitimate reason), waxay wiiqaysaa aaminaaddii shacabka iyo tii beesha caalamkaba.

---

Wareegga Fowdada Iyo Fashilka Ciidan Qaran Oo Mid Ah

Cawaaqib xumada kale ee ka dhalanaysa dhacdadan ayaa ah curashada dhaqan cusub oo siyaasadeed. Madaxweyne kasta oo dalka la wareegaa wuxuu ka dhigan doonaa caado in uu xoog milatari ku rido madaxweyneyaasha maamul goboleedyada ee xilka haya, si uu u meeleeyo shakhsiyaad isaga daacad u ah. Dhaqankani wuxuu abuuri doonaa wareeg halis ah (Dangerous cycle) oo sababa deganaansho la'aan siyaasadeed oo dabadheeraata (Political instability), halkaas oo xukun kasta oo cusub lagu daah-furi doono dagaallo sokeeye iyo gacan-ka-hadal.

Ugu dambayn, dhacdada Baydhabo waxay gabi ahaanba burburisay riyadii ahayd in maalin uun la qarameeyo ciidamada maamul goboleedyada (Nationalizing security forces). Qorshuhu wuxuu ahaa in Soomaaliya ay yeelato hal ciidan qaran oo u wada daacad ah madaxtooyada dalka (Villa Somalia), beddelkii la lahaan lahaa maleeshiyooyin goboleedyo hubaysan. In kasta oo riyadaasi ay markeedii horeba ahayd mid fog, haddana adeegsiga ciidanka qaranka iyo awoodda shisheeye si loo burburiyo maamul goboleed ayaa xaqiijinaysa in maamul goboleed kasta uu si naf-la-caari ah u dhisan doono ciidan u gaar ah, isaga oo u arkaya in damaanadda keliya ee jiritaankiisu ay tahay in uu lahaado awood milatari oo u dhiganta ama ka hortagi karta tan dawladda dhexe.

---

Gebagebadii, hubka cusub ee muuqda ee dawladda federaalka iyo taageerada Turkiga ayaa laga yaabaa in ay u soo hooyeen guul gacan-ku-rimis ah oo waqti kooban ah, balse xaqiiqada dhabta ah ee dhulka ayaa tilmaamaysa in arrintani ay albaabada u furtay xasarado dib-u-curyaamin kara hannaankii nabadeynta iyo isku-keenidda deegaanadda Soomaaliya.