Xiisadda Koonfur Galbeed: Ciidamo La Daabulay, Isku-dhacyo Hubeysan Iyo Qorshaha Halista Ah Ee Dawladda Federaalka
- Hassan Gallaydh
- Mar 22
- 4 min read
Baydhabo, SoomaaliyaĀ - Khilaafka siyaasadeed ee u dhexeeya Dawladda Federaalka Soomaaliya iyo maamulka Koonfur Galbeed ee uu hoggaamiyo Madaxweyne Cabdicasiis Xasan Maxamed (Laftagareen) ayaa isu beddelay gacan-ka-hadal furan iyo abaabul milatari oo baaxad leh. Tallaabooyinkii ugu dambeeyay ee ay qaaday xukuumadda Muqdisho ayaa gobolka geliyay xaalad dagaal, taas oo salka ku haysa isku dhac la xidhiidha qorshaha doorashooyinka, wax ka beddelka dastuurka iyo loolanka awoodda ee nidaamka federaalka.
Qorshaha Baraawe: Daabulidda Ciidamada Haramcad
Xiisadda ayaa cirka isku shareertay maalmihii la soo dhaafay kadib markii Dawladda Federaalka Soomaaliya ay bilawday olole ay ciidamo aad u faro badan ugu daabulayso deegaanada Koonfur Galbeed, gaar ahaan magaalada xeebeedka ah ee Baraawe. Qaybihii ugu horreeyay ee ciidanka booliska gaarka ah ee Haramcad ayaa laga qaaday garoonka diyaaradaha Aadan Cadde ee magaalada Muqdisho, waxaana si toos ah looga dejiyay Baraawe.
Ilo wareedyo ku dhow madaxtooyada Soomaaliya ayaa xaqiijiyay in ciidamadani ay xoojin doonaan xoogagga Dawladda Federaalka ee ku sugan gobollada Shabeellaha Hoose iyo qaybo ka mid ah gobolka Baay. Ujeeddada rasmiga ah ee ka dambaysa daabuliddan ayaa ah in Dawladda Federaalka ay awood milatari ku meelmariso qorsheheeda siyaasadeed.
Xukuumadda Muqdisho ayaa qorshaynaysa in ay magaalada Baraawe ka qabato doorashooyin is-garab yaac ah oo ka dhan ah maamulka Baydhabo fadhiya, iyada oo ka faa'iidaysanaysa in Baraawe ay sharci ahaan tahay caasimadda rasmiga ah (De jure capital) ee Koonfur Galbeed, inkasta oo Baydhabo ay tahay caasimadda kumeel gaadhka ah (De facto capital) ee xarunta u ah hay'adaha maamulka.
Tallaabadan ayaa imanaysa kadib markii Madaxweyne Laftagareen uu si cad u qaadacay isbeddelladii lagu sameeyay dastuurka dalka iyo qorshaha doorashooyinka qof iyo cod ee laga soo minguuriyay Villa Somalia.
Isku-dhacyo Hubeysan Iyo Dhaqdhaqaaqyo Milatari
Abaabulkan siyaasadeed ayaa markiiba isu beddelay gacan-ka-hadal. Dagaal toos ah ayaa ka dhacay deegaanka Daynuunay ee gobolka Baay, kaas oo dhexmaray ciidamada daacadda u ah maamulka Koonfur Galbeed iyo maleeshiyooyin mucaarid ah oo taageero ka helaya Dawladda Federaalka. Sidoo kale, mas'uuliyiinta amniga ee Koonfur Galbeed ayaa xaqiijiyay in ay gacanta ku dhigeen rag hubeysan oo ku sugnaa duleedka magaalada Baydhabo kadib markii isku dhacyo ay dhexmareen ciidamada gobolka iyo xoogagga mucaaridka ah ee gacan-saarka la leh dawladda dhexe.
Dhaqdhaqaaqa ciidamada ayaa saameeyay guud ahaan gobolka. Ciidamo ka tirsan maamulka Koonfur Galbeed oo horey ugu sugnaa magaalada Baraawe ayaa la soo weriyay in ay doonyo ku gaadheen xeebaha Kismaayo ee maamulka Jubbaland, xilli ciidamada Dawladda Federaalka ay isku fidiyeen deegaannada muhiimka ah ee gobolka Shabeellaha Hoose. Dhanka kale, maamulka Laftagareen ayaa si weyn u adkeeyay amniga iyo gacan ku haynta magaalada Baydhabo, halkaas oo ay ka socoto qabanqaabada doorasho dadban oo u gaar ah maamulkaas.
Ka Weecashada Dagaalkii Al-Shabaab Iyo Ajande Siyaasadeed
Dhibaatada ugu weyn ee ka dhalanaysa dhaqdhaqaaqyadan milatari ma aha oo keliya mid siyaasadeed, balse waa mid amni. Deegaanada Koonfur Galbeed waxay xuddun u yihiin dhufeysyada ugu waaweyn ee kooxda Al-Shabaab, taas oo go'doomin ba'an ku haysa magaalooyin dhowr ah oo maamulkaas ka tirsan.
Halkii laga filayay in ciidamada sida gaarka ah u tababaran ee Haramcad iyo kuwa milatariga qaranka loo jiheeyo xoreynta deegaannadaas, Dawladda Federaalku waxay awooddii ciidan u weecisay xaqiijinta ajandeyaal siyaasadeed iyo in ay culeys ku saarto madaxda maamul goboleedka. Falanqeeyayaasha amniga ayaa ka digaya in tallaabadani ay Al-Shabaab siinayso fursad dahabi ah oo ay dib isugu abaabulaan, maadaama ciidamadii la dagaalami lahaa ay hadda dhex muquuran yihiin loolan awoodeed oo gudaha ah. In hubkii iyo ciidankii qaranka loo adeegsado curyaaminta nidaamka federaalka, beddelkii lagula dagaallami lahaa argagixisada, waxay wiiqaysaa kalsoonidii shacabka, waxayna khatar weyn gelinaysaa guulihii amniga ee horay loo gaadhay.
Jawaabta Laftagareen: Duullaan Qaawan
Madaxweyne Cabdicasiis Laftagareen ayaa xaaladdan kaga falceliyay hadallo aad u kulul oo muujinaya heerka uu gaadhay burburka kalsoonida ee u dhexeeya Baydhabo iyo Muqdisho. Isaga oo la hadlayay cutubyo ka tirsan ciidamada Koonfur Galbeed oo tababar loo soo xidhayay, ayuu ku eedeeyay dawladda dhexe in ay waddo faragelin toos ah iyo duullaan qaawan oo ka dhan ah jiritaanka maamulkiisa.
"Soomaaliya Xamar kaliya ma aha, calanka iyo dawladnimada Koonfur Galbeed waa ilaalinaynaa," ayuu yidhi Laftagareen isaga oo diraya farriin adag. Wuxuu raaciyay, "Duulaan qaawan oo Soomaalinimada ka baxsan ayey Dawladda Federaalka nagu soo qaaday waana iska dhicinaynaa."
Hadalladan isdaba joogga ah ee ka soo yeedhaya hoggaamiyaha Koonfur Galbeed ayaa loo arkaa in ay muujinayaan culeys milatari oo uusan filanayn iyo go'doomin siyaasadeed oo kaga imanaysa dhanka dawladda dhexe.
Digniinta Guddoomiyaha Baarlamaanka Iyo Khatarta Federaaliisimka
Guddoomiyaha Baarlamaanka Koonfur Galbeed, Dr. Cali Siciid Fiqi, ayaa isaguna soo saaray digniin culus oo ku aaddan dhaqdhaqaaqyada Dawladda Federaalka. Wuxuu caddeeyay in magaalada Baraawe aanay waligeed u shaqayn sidii caasimad dhab ah, isaga oo xusay in aanay waligood ku qabsoomin kalfadhiyo baarlamaan ama shirar gole wasiirro.
"Dawladda Federaalka ee Soomaaliya waxay si xooggan u riixaysaa in doorashooyin lagu qabto Baraawe, taas oo ah tallaabo aan la aqbali karin oo khatar ah," ayuu yidhi Dr. Fiqi.
Wuxuu ku dooday in ciidamada federaalka ee la geeyay magaaladaasi ay caddayn u yihiin in ujeeddadu aanay ahayn sharci ama heshiis, balse ay tahay in qorshe siyaasadeed xoog lagu muquuniyo.
Dr. Fiqi waxa uu xusay in tallaabadani ay si toos ah u taabanayso xasilloonida dalka, isaga oo yidhi, "Dadka Koonfur Galbeed arrintan uma arkaan hoggaan, waxay u arkaan weerar lagu soo qaaday jiritaankooda."
Wuxuu ka digay in khilaafkan siyaasadeed loo adeegsado ciidanka qaranka, taas oo baabi'inaysa labaatan sano oo ay beesha caalamku maalgelin iyo tababar ku bixinaysay dib u dhiska hay'adaha dawladda Soomaaliya.
Iscasilaad Wasiirro Iyo Baaqyo Dhexdhexaadin
Burburka siyaasadeed ayaa sidoo kale saamayn toos ah ku yeeshay golaha wasiirrada ee Dawladda Federaalka. Toddobaadkan gudihiisa, dhawr wasiir iyo wasiir ku xigeenno oo ku matala Koonfur Galbeed xukuumadda Muqdisho ayaa xilalkoodii iska casilay iyaga oo ka soo horjeeda xiisadda laga hurinayo deegaanadooda, waxaana iscasilaaddan wadajirka ah ay dharbaaxo siyaasadeed ku tahay xukuumadda dhexe.
Dhanka kale, Madaxweyne Ku Xigeenka maamulka Galmudug ayaa ugu baaqay labada dhinac in la dejiyo xiisadda, isaga oo ku yaboohay in maamulkiisu diyaar u yahay dhexdhexaadinta xasaradda ka dhex oogan Muqdisho iyo Baydhabo.
Gunaanad
Waxa haatan ka socda Koonfur Galbeed ma aha oo keliya khilaaf maxalli ah, balse waa tijaabadii ugu adkayd ee soo marta nidaamka federaalka Soomaaliya sannadihii u dambeeyay. Go'aanka Dawladda Federaalka ay ku daabulayso ciidamo, isku daygeeda in ay dhisto maamul is garab yaac ah, dayacaadda dagaalkii Al-Shabaab iyo gacan ka hadalka ka dhashay intaba, waxay muujinayaan isbeddel khatar ah oo u xuubsiiban kara dagaal sokeeye oo horleh.
Haddi aan si degdeg ah xal diblomaasiyadeed loo helin, falanqeeyayaasha siyaasadda ayaa aaminsan in qalalaasaha Baydhabo iyo Baraawe uu si fudud u burburin doono guulihii nabadeed iyo kuwii amni ee gobolka laga gaadhay labaatankii sano ee la soo dhaafay.
