Haddii Villa Somalia Ay Burburiso Koonfur Galbeed, Waxay Burburinaysaa Nidaamka Federaalka
- A Gallaydh Editorial
- Mar 17
- 6 min read
Waxa haatan ka socda magaalada Baydhabo ma aha oo keliya muran goboleed, mana aha un khilaaf shakhsi ah oo soo kala dhex galay Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud iyo hoggaamiyaha Koonfur Galbeed, Cabdicasiis Xasan Maxamed "Laftagareen". Waxa uu isku beddelay mid ka mid ah tijaabooyinkii ugu caddaa ee lagu ogaanayo in xilliga kala-guurka dastuuriga ah ee Soomaaliya lagu dhisi doono wada-hadal iyo wadar-ogol, mise in lagu meel-marin doono cadaadis, awood is-ku-ururin (Centralization), iyo muquunin siyaasadeed.
Xiisadda Koonfur Galbeed ma aha mid muhiim u ah in Laftagareen uu yahay shakhsi aan laga maarmin awgeed, balse waxay muhiim u tahay in habka loo adeegsanayo in isaga xilka lagaga qaado ay go'aamin doonto sida dib loogu qaabaynayo nidaamka federaalka Soomaaliya sannadaha soo socda.
Hubaynta 'Isbeddelka' Iyo Fashilka Dimuqraadiyaynta
Bilihii la soo dhaafay, Villa Somalia waxay isku dayaysay in ay ololaheeda dastuuriga ah iyo midka doorashooyinka u sawirto sidii mashruuc qaran oo dimuqraadi ah: Tallaabo looga guurayo nidaamka awood-qaybsiga qabaa'ilka (4.5), loona guurayo nidaam doorasho oo toos ah (Qof iyo Cod). Mabda' ahaan, taasi waa hami la difaaci karo; Soomaaliya kuma sii jiri karto qaaciidooyin kumeel-gaadh ah oo aan dhammaad lahayn.
Balse dhibaatadu hadda ma aha luuqadda isbeddelka. Dhibaatadu waa sida isbeddelkaas loo wado, cidda wadda, iyo waxa dhacaya marka madaxda maamul-goboleedyadu ay diidaan in ay hoggaansamaan. Kala-guur dastuuri ahi wuxuu lumiyaa wejigiisii dimuqraadiga ahaa daqiiqadda uu isu beddelo olole lagu ciqaabayo ama xilka lagaga qaadayo hoggaamiyeyaasha maamul-goboleedyada ee feker ahaan ka aragtida duwan dowladda dhexe.
Taasi waa sababta ay Baydhabo xasaasi u tahay. Koonfur Galbeed ma aha un maamul-goboleed iska caadi ah. Waa mid ka mid ah fagaarayaasha siyaasadeed ee ugu xasaasisan dalka: Waa muhiim dhanka codadka, waa goob u furan khataro milatari, taariikh ahaanna waa goob si fudud ugu nugul faragelinta Muqdisho iyo jilayaasha shisheeyaha ah labadaba.
Haddii dowladda federaalku ay halkaas xoog kaga hirgeliso qaabkeeda siyaasadeed iyada oo iska indha-tiraysa diidmada madaxda gobolka, markaas macnaha dhabta ah ee federaalaynta Soomaaliya si ficil ah ayuu isu beddeli doonaa. Maamul-goboleedyadu magac ahaan uun bay u jiri doonaan, balse dowladda dhexe ayaa jid-bixin doonta in mustaqbalkooda siyaasadeed ee gudaha la beddeli karo mar kasta oo ay danta Muqdisho diiddo.
Layaabka Isbahaysigii Burburay
Muhiimadda burburkan taariikhiga ah wuxuu qayb ahaan salka ku hayaa layaabka ku gedaaman. Laftagareen ma ahayn cadow dabiici ah oo uu Xasan Sheekh leeyahay. Taas beddelkeeda, wuxuu ahaa mid ka mid ah xulafadiisa ugu dhow ee heer maamul-goboleed. Sannado badan, Koonfur Galbeed kuma jirin liiska Puntland ama Jubbaland, kuwaas oo si furan oo isdaba-joog ah ugula dagaallamay Muqdisho awoodaha dastuuriga ah iyo doorashooyinka.
Xidhiidhka Xasan Sheekh iyo Laftagareen wuxuu ku dhisnaa danayn wadaag ah. Villa Somalia waxay Koonfur Galbeed u adeegsanaysay caddayn ah in mashruuceeda federaalku wali taageero ka haysto gobollada, halka Laftagareen uu helayay badbaado siyaasadeed iyo ilaalin federaal xilli waqtigiisii xafiisku uu ahaa mid aad loogu muransan yahay. Balse isbahaysiyada danaysiga ahi waxay waaraan oo keliya inta ay danuhu is-waafaqsan yihiin. Markii uu Laftagareen kala noqday taageeradiisii ololaha wax-ka-beddelka dastuurka iyo doorashooyinkii goleyaasha deegaanka ee qorshaysnaa, xidhiidhkii labada dhinac wuxuu noqday mid midkoodna aanu faa'iido ku qabin, wuxuuna isku beddelay khatar toos ah.
Jidkii Puntland Iyo Jubbaland: Cudur Siyaasadeed Oo Baahay
Haddii Baydhabo ay ku adkaysato mawqifkeeda ah in ay qabsato doorasho u gaar ah, Koonfur Galbeed waxay ku biiraysaa qaab-dhismeedka iska caabinta goboleed ee durba ka soo ifbaxay Puntland iyo Jubbaland.
Rikoorka meelaha kale ka dhacay wuxuu ahaa in uu dowladda dhexe digniin ugu filnaado. Puntland waxay kala noqotay aqoonsigii dowladda federaalka kadib isbeddeladii dastuurka ee lagu murmay bishii March 2024, iyada oo si cad ugu dooday in wax-ka-beddelkaasi uu awood xad-dhaaf ah isugu geeyay Muqdisho. Jubbaland ayaa iyaduna dhawaan xidhiidhka u jartay maamulka federaalka kadib murankeedii doorashada, iska hor-imaadkaas oo ka gudbay hadal oo isu beddelay isku-dhacyo hubeysan oo dhexmaray ciidamada federaalka iyo kuwa gobolka.
Kuwani ma ahayn murano maxalli ah oo go'doonsan. Waxay ahaayeen calaamado muujinaya burbur weyn oo ku yimid kalsoonidii u dhexaysay dowladda dhexe iyo maamul-goboleedyada muhiimka ah. Haddii Koonfur Galbeed ay hadda ku biirto liiskaas, waxaa sii adkaanaysa in lagu doodo in dhibaatadu ay ka dhalatay "Hoggaamiyeyaal goboleed oo madax adag" oo keliya. Marka ay xaaladuhu isku si u soo noqnoqdaan, waxay isu beddelaan cudur la ogaaday (Diagnosis).
Gacan-Ka-Hadal, Dagaal Xogeed Iyo Diyaaraddii La Joojiyay
Waxa xiisadda Koonfur Galbeed ka dhigaya mid gaar u qarxi karta ayaa ah in muranku aanu ka socon fadhiyo dastuuri ah oo aan muuqan, balse uu ka dhex dillaacay loolan hubeysan oo dhab ah. Warbixinnada maalmihii la soo dhaafay ayaa xaqiijiyay in isku-dhacyo u dhexeyay ciidamo daacad u ah Laftagareen iyo xoogagga mucaaradka ay sababeen dhimashada daraasiin qof, iyada oo mucaaradku ay dib isugu abaabulayaan meelo ka baxsan magaalada.
Isku daygii la soo weriyay ee ahaa in Laftagareen laga hor istaago in uu ku laabto Baydhabo, oo ay ku xigtay in uu si kastaba ha ahaatee ku tagay diyaarad gaar ah (Private plane), ayaa qayb ka ah qaab-dhismeedkaas. Xitaa haddii tafaasiisha qaarkood ay adag tahay in si madaxbannaan loo xaqiijiyo, fariinta ku jirta ayaa leh miisaan culus. Soomaaliya dhexdeeda, loolanka ku saabsan cidda safri karta, cidda maamusha garoonka diyaaradaha, ama cidda si nabad ah dib ugu geli karta caasimad, waligiis ma aha arrin saadka (Logistics) ku saabsan. Waa farriin siyaasadeed qaabkeedii ugu qaawanaa. Haddii dowladda dhexe ay isku dayday in ay hor istaagto soo laabashadiisa, waxay calaamad u tahay in khilaafku uu ka gudbay wada-hadal oo uu gaadhay go'doomin. Haddii uu ku laabtay isaga oo iska caabinaya cadaadiskaas, waxay muujinaysaa in Baydhabo aan wali siyaasad ahaan la qabsan.
Muraayadda Dastuuriga Ah: "Dimuqraadiyayn" Mise "Awood Is-ku-ururin"?
Waxaa jirta waji-ku-macaash dastuuri ah oo meesha ka socda. Villa Somalia waxay doorashooyinka tooska ah iyo dib-u-habaynta dastuurka u soo bandhigtaa sidii aalado lagu casriyeynayo qaranka, haddana habka yoolalkan lagu horumarinayo ayaa inta badan dib u soo nooleeya caadadii hore ee Soomaalida ee ahayd in luuqad sharci loo adeegsado si loo qariyo is-muquunin siyaasadeed.
Su'aashu ma aha in doorashooyin qof iyo cod ah ay yihiin kuwo loo baahan yahay mustaqbalka fog; dhab ahaan waa loo baahan yahay. Su'aashu waxay tahay in doorashooyin toos ah oo la soo kordhiyay iyada oo aanu jirin heshiis ballaadhan, iyada oo ay jirto iska caabin weyn oo goboleed, iyo kalsooni la'aan hay'adeed, ay dhab ahaan sii qoto dheerayn karaan sharcinimada dowladda? Waayo-aragnimadii u dambaysay ee Soomaaliya waxay soo jeedinaysaa caksigeeda. Isbeddellada la wado iyada oo aan wadar-ogol la helin uma muuqdaan horumar dimuqraadi ah; waxay u muuqdaan hub qabyaaladeed oo loo adeegsanayo halgan awoodeed. Taasi waa sababta indheer-garadka maamul-goboleedyadu aanay u maqlin "Dimuqraadiyayn" marka ay Muqdisho hadlayso. Waxay maqlaan "Awood is-ku-ururin" (Centralization).
Wax-ka-beddelkii dastuurka ee Maarso 2026 ayaa sii xoojiyay welwelkaas. Baarlamaanku wuxuu ansixiyay isbeddello ay dhaliilayaashu sheegeen in ay dib u dhigi karaan jadwalka doorashada, suurtagalna ay tahay in ay kordhiyaan waqtiga nidaamka siyaasadeed ee hadda jira. Koonfur Galbeed iska caabin kuma hayso aragti dastuuri ah, balse waxay iska caabinaysaa cawaaqib-xumada ficilka ah ee ka dhalan karta geeddi-socod dastuuri ah oo aanay kalsooni ku qabin.
Shirkii Jabuuti Iyo Culeyska Shisheeye
Kulankii Jabuuti ee dhexmaray Xasan Sheekh, Abiy Axmed, iyo Ismaaciil Cumar Geelle ayaa walaac horleh ku soo kordhiyay iska hor-imaadka Koonfur Galbeed. In kasta oo aan la xaqiijin in hoggaamiyeyaashu ay si rasmi ah uga wada hadleen in taageerada lagala noqdo Laftagareen, haddana xasaasiyadda siyaasadeed ee shirku waa mid iska cad. Itoobiya ayaa wali ah jilaaga ugu saamaynta badan ee milatari iyo siyaasadeed ee dibadda ee ku sugan gudaha iyo hareeraha Koonfur Galbeed. Marka muran u dhexeeya dowladda dhexe iyo maamul-goboleed uu dhex galo diblomaasiyadda gobolka Geeska Afrika, wuxuu noqdaa barta la iska saaro culeyska istiraatiijiyadeed (Strategic pressure point).
Gunaanad: Mustaqbalka Federaalka Oo Imtixaan Adag Ku Jira
Xiisaddani waa mid ay tahay in ay walwal geliso xitaa kuwa aan taageersanayn Laftagareen. Qofku uma baahna in uu caashaqo hoggaamintiisa si uu u arko khatarta jirta. Sannadkii 2018 markii uu xilka qabtay lafteedu waxay ahayd dhacdadii ugu muranka badnayd ee dowladda dhexe ay faragelin ugu samayso doorasho goboleed. Balse federaalismku ma badbaadi karo oo keliya marka uu ilaalinayo hoggaamiyeyaasha ay Muqdisho raalli ka tahay. Waa in uu sidoo kale badbaado marka dowladda dhexe ay niyad jabto, marka isbahaysiyadu burburaan, iyo marka madaxweyne goboleed uu diido in uu u hoggaansamo rabitaanka xarunta. Haddii madaxbannaanida gobolladu ay jirto oo keliya marka lala shaqaynayo Muqdisho, markaas ma aha madaxbannaaninimo dhab ah. Waa awood wakiilnimo oo lagala noqon karo xilligii la doono.
Maxaa miiska saaran haddaba? Ma aha oo keliya masiirka hal madaxweyne maamul-goboleed. Waa caqiidada siyaasadeed ee kasoo baxaysa Villa Somalia. Maamulka Xasan Sheekh ma wuxuu dhisayaa xiriir federaal ah oo khilaafaadkiisa lagu xalliyo gorgortan, dulqaad, iyo is-ixtiraam sharci? Mise wuxuu dhisayaa nidaam ay isbeddelada dastuurku ka yimaadaan hal dhinac (Dowladda dhexe), iska caabintana looga jawaabo cadaadis, go'doomin, iyo isku day in ciddii diidda la beddelo?
Soomaaliya waxay haatan ku dhow dahay xadkii ugu dambeeyay (Threshold). Haddii Baydhabo lagu maamulo cadaadis muquunin ah, abaabulid ciidan beeleed, iyo in la abuuro beddel daacad u ah Villa Somalia, fariinta loo dirayo maamul-goboleed kasta oo kale waxay noqon doontaa mid caddaan ah: Isbeddelka dastuurku ma aha mashruuc qaran oo la wadaago, balse waa hannaan awoodda lagu xoojinayo.
Tallaabadaasi ma xasilin doonto Soomaaliya. Waxay sii qoto dheerayn doontaa kalsooni darrada, waxay dadajin doontaa in la abuuro isbahaysiyo ka dhan ah dowladda dhexe, Puntland iyo Jubbaland-na waxay dareemi doonaan in xaq lagu lahaa diidmadoodii. Haddii xudduntaas la gooyo, waxa ku jaba Koonfur Galbeed kuma ekaan doono halkaas, balse wuxuu ruxi doonaa dhismaha guud ee dowladdnimada Soomaaliya.
