Saaxiibtinnimo Danaysi Ah Oo Isu Beddeshay Cadaawad Furan: Sida Xasan Sheekh Iyo Laftagareen U Gaadheen Jid-Goyada Koonfur Galbeed
- Hassan Gallaydh
- Mar 17
- 8 min read
Xidhiidhka siyaasadeed ee u dhexeeya maamulka Koonfur Galbeed iyo Dowladda Federaalka ah ee uu hoggaamiyo Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud ayaa u muuqda mid haatan ka tallaabay khadkii wada-hadalka, una gudbay iska hor-imaad furan. Xaaladdan ayaa soo afjaraysa wixii ay dadka xog-ogaalka u ah siyaasadda Soomaaliya ku tilmaamayeen, in aanay ahayn isbahaysi istiraatiijiyadeed oo qoto dheer, balse ay ahayd "Saaxiibtinnimo danaysi ah" oo afar sano jirtay, taas oo ku dhisnayd dano is-waafaqay halkii ay ka ahaan lahayd kalsooni siyaasadeed oo dhab ah.
Waxa haatan ka socda magaalada Baydhabo ma aha oo keliya khilaaf hoose oo ku saabsan habraac doorasho. Waxa uu isu beddelay loolan toos ah oo laga galayo doorashooyinka, awoodda dastuuriga ah, cidda xilka beddelaynaysa, iyo gacan-ku-haynta mid ka mid ah dowlad-goboleedyada ugu muhiimsan uguna xasaasisan dalka.
Udub Dhexaadka Khilaafka: Waa Noocee Doorashada Koonfur Galbeed?
Xuddunta udub dhexaadka u ah burburka xidhiidhkan ayaa ah khilaaf ku saabsan nooca doorasho ee ay tahay in Koonfur Galbeed ay qabato xilliga xiga. Maamulka Xasan Sheekh waxa uu doonayaa in Koonfur Galbeed lagu soo daro tubta doorashooyinka federaalka iyo isbeddelka dastuurka ee lala xidhiidhiyo nidaamka qof iyo cod, taas oo ah jihadii siyaasadeed ee soo saartay doorashooyinkii goleyaasha deegaanka ee Muqdisho ka dhacay dhammaadkii 2025.
Dhinaca kale, Cabdicasiis Xasan Maxamed (Laftagareen) ayaa la soo sheegayaa in uu doorbidayo in uu qabto doorasho madaxweyne oo u gaar ah Koonfur Galbeed, isaga oo adeegsanaya habraac goboleed u dhow nidaamkii lagu arkay Jubbaland, halkii uu aqbali lahaa geeddi-socod laga soo agaasimay, lagana soo minguuriyay xarunta Muqdisho.
Kala duwanaanshahani ma aha mid farsamo oo keliya; wuxuu taabanayaa xididka nidaamka federaalka Soomaaliya: Su'aashu waxay tahay, maamul-goboleedyadu ma weli waxay leeyihiin awood dhab ah oo ay ku maamulaan doorashooyinkooda gudaha, mise Villa Somalia ayaa go'aamin karta mustaqbalka siyaasadeed ee maamulada iyada oo ku marmarsiyoonaysa "isbeddel qaran"?
Loolanka Dhulka Iyo Hubka: 'Badbaado Koonfur Galbeed'
Khilaafkan siyaasadeed ayaa haatan isku beddelay mid gacan-ka-hadal ah oo dhulka ka socda. Wararka xog-ogaalka ah ee Soomaaliya ayaa sheegaya in ciidamo daacad u ah maamulka Koonfur Galbeed iyo ciidamo xidhiidh la leh wasiirro federaal ah ama xubno mucaarad ku ah Laftagareen ay isku hor-fadhiyaan gudaha maamulkaas. Mid ka mid ah xoogaggan mucaaradka ah ayaa fagaaraha siyaasadda looga yaqaanaa "Ciidanka Badbaadada Koonfur Galbeed".
Magacan laftigiisu ma aha mid cusub; Laftagareen ayaa si furan u diiday in la adeegsado calanka "Badbaado Koonfur Galbeed" illaa iyo bishii December 2022, taas oo muujinaysa in dhaqdhaqaaqan mucaaradka ahi uu jiray muddo, xitaa haddii qaab dhismeedkiisa milatari iyo siyaasadeed uu haatan isu beddelayo. Waxa cusub ayaa ah heerka uu ismari-waagani haatan ugu muuqdo loolan dhab ah oo loogu jiro gacan-ku-haynta dhulka iyo hay'adaha maamulka, halkii uu ka ahaan lahaa xafiiltan caadi ah oo u dhexeeya madaxda sare.
Isku-Dhacyada Hubeysan: Warbixinnadii ugu dambeeyay ayaa tilmaamaya in iska hor-imaadku uu durba isu beddelay gacan-ka-hadal hubeysan. Jariidadda Somali GuardianĀ ayaa werisay in khilaafka Xasan Sheekh iyo Laftagareen uu isku beddelay isku-dhacyo hubeysan oo ka dhacay gobolka Baay, iyada oo ciidamada mucaaradku ay dib isugu abaabulayaan degmada Buur Hakaba, xiisadda siyaasadeedna ay ku fidayso meelo ka baxsan magaalada Baydhabo lafteeda.
Sidoo kale, Shabelle MediaĀ ayaa ku warrantay in isku dhacyo ay ka dhaceen Baydhabo 16-kii Maarso, iyagoo sheegay in rasaas culus laga maqlayay qaybo ka mid ah magaalada, taas oo cabsi weyn ku abuurtay dadka deegaanka. Warbixinnadani waxay si cad u tilmaamayaan in xiisaddu aanay ahayn mid afka ah oo keliya. Baydhabo waxay mar kale noqotay jiidda hore ee dagaalka loogu jiro awoodda federaalka Soomaaliya.
Go'doominta Diyaaradda: Awood Muujinta Laftagareen
Wajiga ugu dambeeyay ee ismari-waagan ayaa sii xoogaystay kadib markii ay soo baxeen warar sheegaya in dowladda federaalku ay isku dayday in ay ka hor istaagto Laftagareen in uu ku laabto Baydhabo xilli uu dalka dibaddiisa ku maqnaa. Warbixinnada siyaasadeed ee Soomaaliya, oo ay ku jirto faallo si ballaadhan loo baahiyay oo lagu daabacay Baidoa Online, ayaa sheegay in dowladda federaalku ay isku dayday in ay joojiso qorshihiisii noqoshada, balse Laftagareen uu si kastaba ha ahaatee ku guulaystay in uu ku laabto isaga oo saaran diyaarad gaar ah (Private aircraft).
Dhacdadan wali si madax-bannaan uma xaqiijin warbaahinta waaweyn ee caalamiga ah, sidaas darteed waa in loola dhaqmaa sidii warbixin siyaasadeed oo xooggan (Strong political reporting) halkii laga dhigi lahaa xaqiiqo biya-kama-dhibcaan ah. Xitaa haddii ay sidaas tahay, fariinta siyaasadeed ee ku jirta waa mid aan la isku khaldi karin:
Haddii Muqdisho ay isku dayday in ay hor istaagto dhaqdhaqaaqiisa, waxay muujinaysaa in iska hor-imaadku uu ka gudbay cadaadis iyo gorgortan, uuna isu beddelay isku day toos ah oo lagu go'doominayo.
Haddii Laftagareen uu ku laabtay inkasta oo uu jiray isku daygaas, waxay muujinaysaa in uu wali leeyahay awood (Leverage) ku filan oo uu ku diidi karo amarka dowladda dhexe, uuna awoodiisa dib uga xaqiijin karo Baydhabo.
Burburka Saaxiibtinnimadii Danaysiga Ahayd
Waxa burburkan ka dhigaya mid aad loola yaabo ayaa ah in Laftagareen uu ahaa, ilaa dhawaan, mid ka mid ah xulafada goboleed ee ugu kalsoonida badnaa ee Xasan Sheekh leeyahay. Taasi waa sababta khubarada xog-ogaalka ahi aanay xidhiidhkii hore ugu tilmaamin mid ku dhisnaa aragti siyaasadeed oo dhab ah oo la wadaago, balse ay ugu tilmaamaan nidaam danaysi oo labada dhinacba faa'iido ugu jirtay.
Mudo, labada ninba way ka faa'iidaysteen isbahaysigan. Xasan Sheekh waxa uu Koonfur Galbeed u adeegsan karay tusaale caddeynaya in aanay dhammaan maamul-goboleedyadu xidhiidhka u jarin Villa Somalia, halka Laftagareen uu helay dabool siyaasadeed iyo fursad uu xafiiska kusii joogo xilli waqtigii doorashada maamulkiisu uu dib u dhacay. Balse xidhiidh ku dhisan danaysi ku meel gaadh ah (Expediency) oo aan lahayn iswaafaqid qoto dheer (Deep alignment), waxa uu waligiis ahaa mid nugul daqiiqadda ay danahoodu is-khilaafaan.
Maxaa Dhaliyay Burburka? Dhimbiisha tooska ah ee dhalisay kala jabkan ayaa u muuqata go'aankii Laftagareen uu ugala noqday taageeradiisii ololaha wax-ka-beddelka dastuurka ee dowladda federaalka, iyo doorashooyinkii goleyaasha deegaanka ee la qorsheynayay in laga qabto dowlad-goboleedyada xulafada la ah dowladda dhexe.
Markii uu joojiyay taageeradii mashruucaas, is afgaranwaagu waxa uu ka baxay khilaaf hoose oo ku saabsan siyaasad, wuxuuna isu beddelay loolan toos ah oo ka dhan ah isku daygii ballaadhnaa ee Xasan Sheekh uu ku doonayay in uu dib u qaabeeyo nidaamka siyaasadeed ee Soomaaliya. Taasi waa sababta ay magaalada Baydhabo haatan xasaasi u tahay oo ay uga muhiimsan tahay Koonfur Galbeed lafteeda.
Haddii Laftagareen uu iska caabiyo nidaamka Muqdisho oo uu ku adkaysto doorasho goboleed u gaar ah, ma difaacayo xafiiskiisa oo keliya. Wuxuu fariin u dirayaa in mashruuca dastuuriga ah iyo kan doorashooyinka ee Xasan Sheekh uusan xitaa haysan taageerada madaxweynayaashii ugu dhawaa.
Qorshaha Villa Somalia: Beddelidda Laftagareen
Warbixinnada siyaasadeed ayaa sidoo kale soo jeedinaya in Villa Somalia aanay kaliya isku dayayn in ay cadaadis saarto Laftagareen, balse ay durba ka fekerayso wixii ka dambeeya. Dhawr warbaahinood oo Soomaali ah ayaa sheegaya in madaxtooyadu ay xiisaynayso shakhsiyaad kale oo beddeli kara Laftagareen haddii xilka laga tuuro.
Magacyada inta badan lagu soo qaado warbixinnada siyaasadeed ee dhawaan soo baxay waxaa ka mid ah:
Wasiirka Dekedaha Cabdulqaadir Maxamed Nuur
Wasiirka Xanaanada Xoolaha Xasan Xuseen Maxamed (Xasan Eelaay)
Agaasimihii hore ee Madaxtooyada Xuseen Sheekh Maxamuud
In kasta oo warbixinnadani ay leeyihiin miisaan siyaasadeed, haddana waa in si taxaddar leh loola macaamilaa: waxay ka turjumayaan sheekooyinka dadka xog-ogaalka ah iyo dhaqdhaqaaqa madaxda sare (Elite maneuvering) halkii ay ka ahaan lahaayeen bayaan rasmi ah oo ka soo baxay dowladda federaalka. Si kastaba ha ahaatee, in magacyadooda la is-weydaarsado uun waxay muujinaysaa in qorshaynta cidda xilka beddelaynaysa (Succession planning) ay haatan qayb ka tahay xiisadda Koonfur Galbeed.
Tallaabada Xigta Ee Laftagareen Iyo Khatarta "Saddexleeyda Mucaaradka"
Mowqifka Laftagareen laftiisu waa mid si guud u cad, xitaa haddii qaabkiisa ugu dambeeya uu wali soo ifbaxayo. Wuxuu u muuqdaa mid ku talo jira in uu adeegsado awooddiisa goboleed ee hadda jirta, laamaha amniga, iyo hannaanka hay'adaha maamulkiisa, si uu xaqiijiyo in uu markale xafiiska ku laabto isaga oo adeegsanaya shuruudo isagu uu maamuli karo.
Dhanka kale, Xasan Sheekh waxa uu u muuqdaa mid ka go'an in uu iska ilaaliyo in Koonfur Galbeed lagu dhex daayo gacanta hoggaamiye goboleed si furan uga horyimaada nidaamka dastuuriga ah ee federaalka, isla markaana ku biiri kara xerada ballaadhan ee iska caabinta (Resistance camp) ee ay horay ugu jireen:
Siciid Cabdullaahi Deni (Puntland)
Axmed Maxamed Islaam "Madoobe" (Jubbaland)
Haddii ay taasi dhacdo, Koonfur Galbeed waxay noqonaysaa dowlad-goboleedkii saddexaad ee weyn ee ka baxa gacanta Xasan Sheekh, arrintaas oo si aad ah u sii kordhin doonta cadaadiska saaran dowladda federaalka oo markii horeba wajahaysay culeysyo dastuuri ah, kuwa siyaasadeed, iyo kuwa doorasho.
Is-Araggii Jabuuti Iyo Doorka Xulafada Dibadda
Saamaynta diblomaasiyadda gobolka ayaa iyaduna xiisadda sii kordhisay. Madaxweyne Xasan Sheekh ayaa 12-kii Maarch magaalada Jabuuti kula kulmay Ra'iisul Wasaaraha Itoobiya Abiy Axmed iyo Madaxweynaha Jabuuti Ismaaciil Cumar Geelle, shir-madaxeed saddex geesood ah oo si furan loogu tilmaamay in uu ku saabsan yahay amniga iyo iskaashiga gobolka.
Ilaa hadda, ma jirto il-wareed rasmi ah oo la isku halleyn karo oo xaqiijisay in hoggaamiyeyaashu ay ka wada hadleen in laga laabto taageerada Laftagareen si gaar ah, sheegashadaasna waa in ay maqaalka ku sii jirto iyada oo ah xog-ogaalnimo siyaasadeed (Informed political speculation) halkii ay ka ahaan lahayd xaqiiqo la xaqiijiyay.
Balse maadaama Itoobiya ay tahay jilaaga milatari ee shisheeye ee ugu saamaynta badan gudaha iyo hareeraha Koonfur Galbeed, iyo maadaama xidhiidhka Muqdisho iyo Addis Ababa uu dhawaan uun bilaabay in uu kasoo kabto dhibaatadii ka dhalatay heshiiskii Somaliland (Somaliland MoU crisis), la yaab ma aha in falanqeeyayaasha iyo dadka xog-ogaalka ah ee Soomaalidu ay waqtiga uu ku soo beegmay kulanka Jabuuti ku fasiraan muraayadda iska hor-imaadka Baydhabo.
Wajigan dibadda ahi wuxuu leeyahay muhiimad gaar ah sababtoo ah Koonfur Galbeed ma aha un maamul goboleed iska caadi ah. Waxay ku taallaa xuduud amni oo aad xasaasi u ah, iyada oo ay jirto cadaadis joogto ah oo kaga imanaya Al-Shabaab, iyo taariikh dheer oo muujinaysa muhiimadda milatariga Itoobiya. Siyaasadda Soomaaliya dhexdeeda, arrintani waxay Baydhabo ka dhigtaa mid ka weyn caasimad goboleed. Waxay noqotaa barta isku xidha isku-dhaca dastuuriga ah ee gudaha iyo loolanka awoodda gobolka. Taasi waa mid ka mid ah sababaha ay saamayntu aad ugu sarrayso: tallaabo kasta oo laga qaado Laftagareen ma aha oo keliya dagaal hoggaamineed oo maxalli ah, balse waa fariin muujinaysa sida Villa Somalia ay diyaar ugu tahay in ay dib ula soo noqoto gacan-ku-haynta khariidadda federaalka.
Caanaha Daatay: Soo Bixitaankii Laftagareen Iyo Aargudashada Dastuurka
Si loo fahmo sababta arrintani muhiimka u tahay, waxaa lama huraan ah in la xasuusto sidii uu Laftagareen awoodda ku yimid. Doorashadiisii 2018 ee Koonfur Galbeed waxay daba socotay mid ka mid ah doorashooyinkii goboleed ee ugu muranka badnaa taariikhda xilliga federaalka Soomaaliya, kadib markii xadhiggii iyo ka reebistii Mukhtaar Roobow ay kicisay kacdoon, dowladda federaalkana lagu eedeeyay faragelin xooggan.
Dhaxalkaas xumi waligiis ma tirtirmin. Waa qayb ka mid ah sababta muran kasta oo ka dhasha doorashada Koonfur Galbeed markiiba loogu arko in aanu ahayn arrin habraac oo gooni ah, balse yahay halgan loogu jiro cidda dhab ahaan maamusha maamulka: Baydhabo, Muqdisho, ama jilayaasha shisheeye ee miisaanka ku leh labadaba. Layaabka (Irony) haatan jira ayaa aad u qoto dheer. Laftagareen, oo mar loo arkayay in uu yahay maxsuulkii faragelinta dowladda federaalka (Xilligii Farmaajo), ayaa haatan u xuubsiibanaya in uu noqdo mid ka mid ah caqabadaha goboleed ee ugu cusub ee hortaagan is-ku-ururinta awoodda dowladda dhexe (Federal centralization).
Gunaanad: Nidaamka Federaalka Oo Imtixaan Adag Wajahaya
Waxa fariimaha hadda ka imanaya labada dhinac ay u muuqdaan kuwo muujinaya ma aha oo keliya cadho, balse waa daal. Hab-dhawaaqa hadalladu waxay muujinayaan in kalsoonidii ay burburtay, isla markaana fogaanta u dhexaysa Baydhabo iyo Muqdisho aan mar dambe lagu maaraynayn tanaasul dhab ah oo daaha dabadiisa ka socda (Back-channel compromise), ugu yaraan si muuqata.
Booskii dhex dhexaadinta ayaa u muuqda in uu sii yaraanayo, xilli dhoolatuska hubeysani uu sii kordhayo. Tani waa waxa xiisadda ka dhigaya mid si gaar ah khatar u ah. Iska hor-imaadyada siyaasadeed ee ugu xasilooni darrada badan Soomaaliya waxay inta badan ku bilowdaan murano dastuuri ah, ka dibna waxay isku beddelaan halgan loogu jiro silsiladaha taliska amniga, dhulka, gaadiidka, iyo cidda xilka la wareegaysa. Koonfur Galbeed waxay haatan u muuqataa in ay ku socoto waddadaas.
Ugu dambayntii, iska hor-imaadka Xasan Sheekh iyo Laftagareen wuxuu ka weyn yahay laba nin. Wuxuu ku saabsan yahay in tijaabada dastuuriga ah ee Soomaaliya ee hadda socotaa ay qaranimada ku xoojin doonto nidaam federaal ah oo lagu heshiiyay (Negotiated federalism) ama ay ku wiiqi doonto is-ku-ururin awood oo lagu qasbayo (Coercive centralization). Baydhabo waxay si xawli ah u noqonaysaa goobtii ay su'aashaasi imtixaanka ugu adag mari lahayd. Haddii iska hor-imaadku sii xoogaysto, Koonfur Galbeed ma noqon doonto oo keliya muran kale oo goboleed. Waxay noqon doontaa xukunka go'aaminaya in nidaamka federaalka ee Soomaaliya uu wali xakamayn karo khilaaf siyaasadeed, iyada oo aan dib loogu siban iska hor-imaad xoog lagu muquuniyo.
