Dib-u-qaabaynta Dhaqaalaha Somaliland: Xaqiiqada Suuqa, Xeeladaha Ganacsatada iyo Loollanka Lacagaha
Go'aankii dhawaan ka soo baxay Baanka Dhexe ee Somaliland kaas oo lagu beddelay sarrifka rasmiga ah ee dollarka isla markaana lagu meesha ka saaray xayiraaddii saarnayd wax ku iibsiga lacagaha moobilka ee ka yar 100 dollar ayaa calaamad u ah isbeddel taariikhi ah oo ku yimid nidaamka maaliyadda.
Markii Baanka Dhexe uu qiimaha sarrifka rasmiga ah ka beddelay 10,000 shilin (iibsasho ama gacanta hore) iyo 10,500 shilin (iibin ama gacanta dambe) uuna aqbalay xaqiiqada cusub ee ah 11,000 shilin iyo 11,500 shilin, waxa uu si dhab ah isugu dhiibay awoodda suuqa madaxa bannaan. Isla markaasna, fasixidda in dadweynuhu ay lacagaha ka yar 100 dollar si toos ah ugu diri karaan xisaabaadka ganacsiga (Merchant Accounts) waxa ay muujinaysaa in xukuumaddu ay beddeshay istaraatiijiyaddeedii. Waxay ka tanaasushay difaacii adkaa ee madax-bannaanida shilinka, waxayna u guurtay nidaam cusub oo diiradda saaraya ururinta cashuuraha iyo la socodka dakhliga ganacsiga dijitaalka ah.
Xaqiiqada Dhaqaale Iyo Tanaasulka Xukuumadda
Muddo sannado ah, hay'adaha maaliyadda ee Somaliland waxay isku dayayeen in ay gidaar ka dhisaan difaaca lacagta maxalliga ah iyaga oo la dagaallamaya dollar-yeynta suuqyada caadiga ah. Xayiraaddii ugu horraysay ee lagu soo rogay diirista lacagaha moobilka ee ka yar 100 dollar ee soo bilaabantay dabayaaqadii 2017 isla markaana ay si adag u dhaqangeliyeen shirkadaha isgaadhsiinta bishii March 2018, waxay ahayd tallaabo degdeg ah oo lagu xakamaynayay sicir barar baaxad weyn oo xilligaas gaadhay 60%.
Hase ahaatee, ku dheggida sarrif rasmi ah oo aan isbeddelayn iyada oo suuqa dhabta ahi uu ku shaqaynayo shuruucda baahida iyo bixinta, ayaa abuurtay nidaam isbarbar socda oo aad u liita. Markii Baanka Dhexe uu ugu dambayn sarrifka u kordhiyay heerka 11,000 ilaa 11,500 shilin, waxa uu si badheedh ah u qiray in xeerarka dawladdu aanay ka adkaan karin dabeecadda suuqa. Taariikhda sarrifka shilinka Somaliland iyo dollarka ee rubuc qarnigii la soo dhaafay ayaa si cad u muujinaysa hoos u dhacan joogtada ah ee aan hakin lahayn.
Culeyska Macmiilka iyo Ka Faa'iidaysiga 'Gacanta Dambe'
In kasta oo khubarada dhaqaaluhu ay la socdaan dhaqdhaqaaqa lacagta, sababta dhabta ah ee keentay in xukuumaddu ay xeerkan beddesho ayaa ahayd dhibaatada iyo muranka joogtada ah ee ka taagnaa suuqyada tafaariiqda maalin kasta. Markii dawladdu ay xaddiday in dollar la isugu diro wixii ka yar 100 dollar, waxay qasabtay in dhammaan wax-iibsiga yar yar lagu bixiyo shilin iyada oo la adeegsanayo nidaamka moobilada ee rasmiga ah.
Tani waxay abuurtay fursad weyn oo ganacsatadu ay si xun uga faa'iidaysteen. Ganacsatadu waxay si xeeladaysan u adeegsadeen farqiga u dhexeeya "Gacanta Hore" (qiimaha iibsiga shilinka) iyo "Gacanta Dambe" (qiimaha iibinta shilinka).
Xisaabta dhabta ah ee dhacaysay waxay ahayd mid caddaalad darro ah. Haddii ganacsade uu alaab ku qiimeeyo $10 USD, qiimaha rasmiga ah ee nidaamka moobilka waxa uu ahaa 10,000 shilin halkii dollar, taas oo wadarta guud ka dhigaysa 100,000 shilin. Hase ahaatee ganacsadaha ayaa macmiilka weydiinayay qiimaha sarrifka ee "gacanta dambe" oo ah 11,500 shilin, isaga oo ku doodayay in haddii uu suuqa tago uu dollarka dib ugu soo iibsan karo qiimahaas. Sidaas darteed qiimaha alaabtu waxa uu markiiba isku beddelayay 115,000 shilin. Tani waxay keenaysay in macmiilku uu bixiyo lacag u dhiganta $11.50 beddelkii uu bixin lahaa $10. Tani waxay burburisay aaminaaddii shilinka, waxayna ku qasabtay macaamiisha iyo ganacsatadaba in ay raadiyaan waddooyin ay kaga baxsadaan nidaamka.
Xeeladaha Casriga ah ee Dhaafida Xaddidaadda
Falcelinta suuqa ayaa caddaysay in ganacsiga iyo tiknoolajiyaddu ay mar kasta ka dheereeyaan qawaaniinta dawladda. Beddelkii ay dib ugu noqon lahaayeen xambaarashada lacagta warqadaha ah, qaybta gaarka loo leeyahay waxay abuurtay xeelado casri ah oo ay kaga gudbaan xaddidaadda si ay u sii wataan isticmaalka dollarka:
Farsamada Lacag-isweydaarsiga Macmalka ah:Ā Si ay uga gudbaan sharciga, ganacsatadu waxay allifeen hanaan wareeg ah oo deyn kooban ah xilliga wax iibsiga. Haddii macmiilku iibsanayo alaab qiimaheedu yahay $15, ganacsadaha ayaa moobilkiisa uga soo dirayay macmiilka $100 USD si toos ah. Tallaabadani waxay jabinaysay xaddidaaddii dawladda ee ahayd in aan 100 dollar wax ka yar la is-diri karin. Kadib macmiilka ayaa dib ugu celinayay ganacsadaha $115 USD oo ah (100 kii dollar ee lasoo diray iyo 15 dollar oo ah qiimaha alaabta), taas oo gabi ahaanba meesha ka saaraysay xayiraaddii dawladda.
Ka Faa'iidaysiga Khadadka Isgaadhsiinta Dalalka Dariska:Ā Maadaama xaddidaadda 100 ka dollar ay si gaar ah ugu koobnayd shabakadaha isgaadhsiinta ee ka shaqeeya gudaha xuduudaha Somaliland, ganacsato badan ayaa si aamusan u iibsaday oo u diiwaangashaday nambarada lacagaha moobilka ee shirkadaha ka diiwaangashan maamulka deriska ah ee Puntland. Tallaabadan ayaa u ogolaatay in ay lacagaha yaryar ee dollarka ah isku diraan iyada oo aanu qabanayn sharciga ka yaalla Somaliland.
Isticmaalka Aaladaha Qariya Goobta (VPN):Ā Macaamiisha iyo ganacsatada aqoonta u leh tiknoolajiyadda ayaa markiiba fahmay in barnaamijyada lacagaha ee Dahabplus iyo Waafi ay xayiraadda ku saleeyaan ciwaanka internetka ee maxalliga ah (IP address). Iyaga oo adeegsanaya barnaamijyada VPN ee qariya xogta internetka, isticmaalayaashu waxay iska dhigayeen in ay joogaan meel ka baxsan Somaliland, taas oo u ogolaanaysay in ay si dhib yar u kala diraan lacagaha dollarka ee ka yar $100 iyada oo aanu nidaamku xannibin.
Kala-qaybsanaanta Dhaqaale ee Bulshada
Dhibaatada nidaamkan sarrifka ee muddada dheer soo taxnayd waxay bannaanka soo dhigtay kala-qaybsanaan qoto dheer oo dhinaca dhaqaalaha ah. Gudaha Somaliland waxaa ka jira laba nidaam oo mushahar bixin ah.
Qaybta koowaad waa shaqaalaha la ilaaliyo. Dhammaan qaybaha gaarka loo leeyahay, shirkadaha waaweyn, hay'adaha aan dawliga ahayn iyo suuqyada ganacsigu waxay mushaharka bixiyaan dollar. Dhaqaalahooda qoysku wuxuu ka badbaaday isbed-beddelka lacagta maxalliga ah. Qaybta labaadna waa shaqaalaha jilicsan. Shaqaalaha dawladda, ciidamada booliska, macallimiinta dugsiyada dawladda iyo hawlwadeenada hoose waxay mushaharkooda ku qaataan oo keliya shilinka Somaliland.
Markii sarrifka suuqu uu si tartiib tartiib ah isaga beddelay 8,500 una guuray 11,500 shilin, waxay arrintani noqotay cashuur dadban oo si arxan darro ah u ciqaabtay shaqaalaha dawladda. Daqiiqadda uu mushaharkooda shilinka ahi soo dhaco, awooddoodii wax-iibsi waxay hoos ugu dhacaysay suuq ay dhammaan badeecadaha aasaasiga ahi ku xidhan yihiin dollarka.
Shabakadda Cashuuraha Dijitaalka ah: Hadafka Cusub ee Xukuumadda
Gunaanadkii, go'aanka Baanka Dhexe uu xayiraadda kaga qaaday dirista lacagaha dijitaalka ah ee ka yar $100 ma aha oo keliya in dawladdu u tanaasushay xaqiiqada suuqa tafaariiqda, balse waa qorshe istaraatiijiyadeed oo cusub oo lagu doonayo in markii ugu horraysay dalka laga hirgeliyo shabakad casri ah oo lagula socdo wareegga dhaqaalaha laguna ururiyo cashuuraha dijitaalka ah.
Taariikh ahaan, xataa ka hor intii aan la soo rogin xayiraadda, xukuumaddu ma lahayn awood iyo nidaam hufan oo ay kula socoto dakhliga dhabta ah ee meheradaha iyo tafaariiqda suuqa. Dhaqdhaqaaqa ganacsigu waxa uu ahaa mid madaw oo ka baxsan isha dawladda. Hadda, sharciyaynta macaamilka tooska ah ee macmiilka iyo meheradda (P2M) ee lacagaha yaryar, waxay albaabka u furaysaa nidaam cusub oo gabi ahaanba xogta ganacsiga u rogaya mid diiwaangashan. Tallaabadan ayaa malaayiin wax-kala-iibsi oo markii hore ku dhici jiray lacag caddaan ah ama lagu kala wareejin jiray xeelado dhuumasho ah, ku qasbaysa in ay maraan marin rasmi ah oo la arki karo.
Hindisahan cusub waxa uu Wasaaradda Maaliyadda Somaliland siinayaa awood maamul oo aanay abid hore u lahaan jirin. Waxay heli doontaa xog hufan oo dijitaal ah oo ka caawinaysa in ay ogaato xajmiga dakhliga maalinlaha ah ee soo gala ganacsatada, taas oo u sahlaysa hirgelinta cashuuraha iibka iyo ballaadhinta salka dakhliga qaranka. Ugu dambayn, dawladdu waxay gabi ahaanba ka tanaasushay dagaalkii fikradeed ee ahaa ilaalinta madax-bannaanida shilinka maxalliga ah, waxayna beddelkeeda curisay nidaam maaliyadeed oo cusub kaas oo u horseedaya awood cashuur-ururineed iyo hufnaan dhaqaale oo beddeli doonta mustaqbalka dalka.
