Maxay Somaliland U Soo Saari Weyday Shidaalka?
- Hassan Gallaydh
- 2 days ago
- 5 min read
Muddo ka badan toban sannadood, rajada laga qabo in shidaal laga soo saaro carra-edegga Somaliland waxay ahayd mid si weyn loo wada dhawrayay, balse ilaa hadda waxay u muuqataa rajo aan dhaboobin. Tan iyo sannadkii 2012-kii, markii ruqsadda baadhista iyo soo saarista shidaalka la siiyey shirkadda Genel Energy, waxaa soo noqnoqday ballan-qaadyo waaweyn oo ay xigto aamusiin dhowr sannadood ah. Maanta oo ay taariikhdu tahay April 11, 2026, waxaa muuqata in Somaliland ay joogto meel is-daba-mar ah, xilli deriskeeda Soomaaliya ay dardar hor leh ka muuqato ka dib markii ay isbahaysi la galeen dalka Turkiga.
Su'aasha maanta hortaalla xukuumadda Madaxweyne Cabdiraxmaan Maxamed Cabdillaahi (Cirro) ma aha uun "shidaal ma ku jiraa dhulka?" balse waa "maxay u suurtogali weyday in hal foosto oo shidaal ah la soo saaro muddo 14 sannadood ah?"
Tobanaan Sanno Iyo Ballan-qaadyo Burburay
Yididiiladii u horraysay waxay bilaabantay sannadkii 2012-kii, markii uu Hargeysa yimid Tony Hayward, oo xilligaas ahaa maamulaha guud ee Genel Energy. Hayward waxa uu ballan-qaaday in shidaalkii u horreeyey ee Somaliland la soo saari doono sannadka 2014-ka, isaga oo sheegay in hawsha qodistu ay qaadan doonto muddo laba sannadood ah. Maanta oo laga joogo 12 sannadood wakhtigii uu Hayward qabtay, ma jiro shidaal ka soo baxay ceelasha Somaliland.
Rajadu waxay mar kale soo cusboonaatay sannadkii 2023-kii, markii Wasiirkii hore ee Tamarta, Cabdillaahi Faarax Cabdi, uu shaaciyey in si rasmi ah loo bilaabay qodista ceelka Toosan-1 ee deegaanka Xood (Gobolka Togdheer). Saddex sannadood ka dib daah-furkaas, waxaa ka dhashay aamusnaan aan la filayn. Ma jiro war rasmi ah oo dawladda ama shirkaddu ka soo saareen haddii ceelkaas lagu guulaystay iyo haddii kaleba.
Wershadaha shidaalka dhexdiisa, aamusnaanta noocan ahi waxay inta badan muujisaa midkood: fashil farsamo, raasamaal yaraan, ama in hawsha loo hakiyey duruufa siyaasadeed dartood. Toosan-1 wuxuu halis u yahay inuu raaco raadkii mashaariicdii hore ee la iska dhex dhigay, isagoo noqonaya ballan kale oo aan fulin. Saddex xukuumadood oo is-xigay ayaa soo maray muddadan, madaxweyne kastaana waxa uu xafiiska ka tagaa isagoo aan goob-joog ka noqon midhihii shidaalka, inkasta oo ay dalka joogeen shirkado magac leh sida Jacka Resources iyo Ophir Energy.
Caqabadaha Qarsoon: Aqoonsi La'aanta Iyo Xeeladda "Land Banking"
In kasta oo caqabadaha juqraafiga ay masuuliyiintu inta badan sheegaan, haddana caqabadda koowaad ee hortaalla Somaliland waa aqoonsi la'aanta caalamiga ah. "Saqafka muraayadda" ee dhinaca diblomaasiyadda ayaa abuuraya khatar weyn oo ka hor istaagaysa shirkadaha shidaalka ee ugu waaweyn adduunka (Supermajors) sida Shell ama ExxonMobil inay dalka yimaadaan. Shirkadahan weyn waxay u baahan yihiin caddaan sharci oo heer dawladnimo ah. Aqoonsi la'aantu waxay ka dhigan tahay inaan la heli karin caymis caalami ah ama "dammaanad dawladnimo" oo shirkadahan ka ilaalinaya khasaaraha bilyannada doollar ah ee ku baxaya dhismaha kaabayaasha. Sidoo kale, ma helayaan maxkamado caalami ah oo ay ku xalliyaan khilaafaadka qandaraasyada ee heerka sare ah.
Tani waxay Somaliland u daysay shirkadaha yaryar ama kuwa dhexe sida Genel Energy. In kasta oo shirkadahani ay u dhiirran yihiin inay ka shaqeeyaan dal aan la aqoonsan, haddana waxay inta badan adeegsadaan xeelad loo yaqaanno "Land Banking" (Kayd-dhigasho xeeladaysan). Xaaladdan oo kale, shirkaddu waxay haysataa ruqsadda iyada oo samaynaysa hawl aad u yar oo keliya si uu qandaraasku ugu sii jiro, ujeeddada dhabta ahna ay tahay inay hantidaas "baarkin" ka dhigtaan si ay uga ilaaliyaan shirkadaha kale ee la tartamaya. Waxay sugaan xilliga ay suuqa caalamiga ah ka dhalato xaalad u gaar ah (sida qiimaha shidaalka oo aad u sarreeya ama isbeddel siyaasadeed oo weyn) ka hor intaanay bixin lacagta badan ee dhabta ah ee qodista. Somaliland ahaan, tani waxay dhalisay khasaare weyn oo dhinaca wakhtiga ah. Marka ay shirkaddu suganayso "wakhtigeeda dahabiga ah," qaranku wuxuu luminayaa sannado badan oo dakhli, horumar iyo shaqo-abuur ah. Tani waxay keenaysaa su'aal masiiri ah oo ah: shirkadahani ma waxay si dhab ah u baadhayaan shidaal uu qaranku ka faa'iido, mise waxay si fudud u ilaashanayaan hantidooda gaarka ah iyagoo isticmaalaya wakhtiga Somaliland?
Isbeddelka 2025: Ka Baxidda Oodweeyne Iyo Yoolka 2027
Dhaqdhaqaaqyadii u dambeeyay ee shirkadaha ayaa muujinaya in diiradda la soo koobayo si looga badbaado khatarahaas. Bishii December 2025, Genel Energy waxay soo gabagabaysay ka bixitaankeedii goobta Oodweeyne. Si loogu guulaysto heshiiskan, Genel waxay bixisay $1.97 milyan oo doollar oo ay siisay lammaaneheedii hore ee Afentra. Labada shirkadoodba waxay markaas kadib ruqsaddoodii ku wareejiyeen shirkadda Petrosoma Limited, taas oo soo afjartay cutub dheer oo aan waxba laga helin oo ka socday gobolkaas.
Hadda, mustaqbalka Genel Energy ee Somaliland wuxuu ku xidhan yahay oo keliya ruqsadda goobaha SL10B/13 (Togdheer). Iyaga oo la shaqaynaya shirkadda OPIC Somaliland Corporation oo ay leedahay dawladda Taiwan (CPC Corporation), shirkaddu waxay hadda isu diyaarinaysaa isku-day kale oo lagu samaynayo ceelka Toosan-1. Iskaashigan cusub, shirkadda Taiwan ayaa la filayaa inay bixiso qayb weyn oo ka mid ah kharashka qodista ee mustaqbalka. Si kastaba ha ahaatee, ballantii ayaa mar kale dib loo riixay: hadda waxay hiigsanayaan in qodista baadhista ee Toosan la bilaabo dhammaadka sannadka 2027.
Hooska Turkiga: Tartanka Ka Socda Muqdisho
Halka Hargeysa ay la tacaalayso shirkado yaryar iyo ballamo isbeddelaya, Muqdisho waxay dhex gashay quwad ka tirsan G20 si ay uga gudubto caqabadaha caadiga ah ee shidaalka. Iyadoo la raacayo heshiisyo dhinaca tamarta iyo difaaca ah, Dawladda Federaalka Soomaaliya (DFS) waxay xeebaheeda ku soo dhoweysay shirkadda Turkish Petroleum (TPAO). Si ka duwan dib-u-dhaca ka socda waqooyiga, iskaashiga Turkiga waa mid dawlad-ka-dawlad ah oo aan u baahnayn sugitaan raasamaal gaar ah.
Cawaaqibka ka dhashay imaanshaha Turkiga waa mid qoto dheer:
Isbeddelka Saamaynta: Ankara waxay tartame weyn ku noqotay shirkadaha reer Galbeedka iyo kuwa Khaliijka, iyada oo isku taagtay inay tahay horseedka tamarta ee Bariga Afrika.
Xoojinta Qarannimada: Iskaashiga ay la leeyihiin Muqdisho wuxuu xoojinayaa sheegashada DFS ee khayraadka badda, taas oo dhib ku noqon karta maqaamka sharci ee Somaliland marka ay timaaddo sheegashada khayraadka badda ee u dhow.
Difaaca Iyo Tamarta: Joogitaanka ciidammada badda ee Turkiga ee badweynta Hindiya waxay "gaashaan amni" u yihiin maraakiibta qodista ee Turkiga sida markabka Oruç Reis, taas oo ah awood aysan Somaliland hadda haysan si ay u ilaaliso danaha tamarta ee baddeeda.
Cadaadiska Tartanka: Marka ay Soomaaliya u gudubto qodista dhabta ah iyadoo garab ka helaysa Turkiga, Somaliland waxay halis u tahay in loo arko goob maalgashi oo "duugowday." Raasamaalku waa fulay: wuxuu aadaa meesha uu ka dareemo kalsooni, soo dhowayn iyo difaac sharci.
Gunaanad: Saacaddu Way Sii Socotaa
Kala-duwanaanshuhu waa mid cad: Somaliland waxay haysatay fursad ka horreysay 14 sannadood balse waxay weli ku xayiran tahay wareegga sahaminta iyo dib-u-dhigista ballamaha. Soomaaliya, oo ay taageerayso mashiinnada dawladda Turkiga, waxay ku socotaa xawaare soo jiidanaya dareenka suuqyada caalamka.
Madaxweyne Cabdiraxmaan Cirro ayaa dhawaan xaqiijiyey in shidaal soo saaristu sii socon doonto, balse haddii aan la soo bandhigin qorshe cad oo ku salaysan wakhti iyo hadafyo muuqda, ballan-qaadyadaasi ma qancinayaan dadweynaha dulqaadku ka dhammaaday. Haddii Hargeysa ay awoodi weydo inay ka gudubto "baadhista" oo ay u gudubto "soo saarista" marka la gaadho sannadka 2027, waxay halis u tahay inay weydo fursaddii tartanka ee ay kaga horreysay deriskeeda ay taageerayso quwadda weyn. Geopolitika-ka tamarta, xogta keliya ee muhiimka ahi waa shidaalka ka soo dhowaada afka ceelka.
Hiigsiga 2027-ku ma yahay albaab dhab ah oo loo maro barwaaqada Somaliland, mise waa uun bog cusub oo ku darsoomay taariikhdii 14-ka sanno ee ballamaha dib loo dhigay?
