Geerida Shilin Soomaaliga: Maxay Ka Dhigan Tahay In Caasimaddii Dalku "Aas" Qaran U Samayso Lacagteedii?
- Hassan Gallaydh
- Apr 13
- 4 min read
MUQDISHO, Soomaaliya (April 13, 2026) — Magaalada Muqdisho oo muddo dheer ahayd xarunta keliya ee sida weyn looga isticmaalo lacagta Shilin Soomaaliga ayaa u muuqata inay dhabarka u jeedisay astaantii u dambaysay ee qaranimada dhinaca dhaqaalaha. Ganacsatada caasimadda, laga bilaabo suuqyada waaweyn ilaa gaadiidka dadweynaha, ayaa guud ahaanba diiday qaadashada lacagta Shilinka ah, iyaga oo gabi ahaanba u wareegay isticmaalka Dollarka Maraykanka iyo lacagaha elektaroonigga ah.
Tallaabadan oo naxdin iyo walaac ku abuurtay qaybaha danyarta ah ee bulshada, ayaa calaamad u ah burbur ku yimid nidaamkii lacageed ee dalka oo muddo 36 sanno ah ku dhex jiray xaalad "kooma" ah. Shilinka Soomaaliga ah ee maanta laga diiday suuqyada Muqdisho ma aha oo keliya lacag qiimo dabar-go'ay weyday, balse waa natiijada fashilka siyaasadeed iyo mid dhaqaale oo soo taxnaa tan iyo sannadkii 1990.
Xaqiiqada Qadhaadh: Lacag Aan "Daryeel" Dawladdeed Haysan
Tan iyo markii ay duntay dawladdii dhexe sannadkii 1991, Soomaaliya ma helin lacag si rasmi ah loo daabacay oo ay maamusho Bangiga Dhexe. Lacagta hadda suuqa ka baxaysa, gaar ahaan warqadda 1,000-ka Shilin, waa haraagii daabacaaddii u dambaysay ee sannadkii 1990 iyo lacago kale oo ay dabadii daabaceen hoggaamiye-kooxeedyadii dalka soo maray.
Dhibaatada ugu weyn ee maanta taagan ayaa ah in warqadahaasi ay noqdeen kuwo "duug" ah, jeex-jeexan, oo aan lahayn cid beddesha ama daryeesha. "Lacagtu waa jeex-jeexan tahay, qiimaheeduna wuu dhacay, ma jirto cid dib u cusboonaysiisa, sidaas darteed ma qaadan karno," ayuu yidhi mid ka mid ah sariflayaasha Muqdisho oo hadalkiisa laga dareemayay quus.
Kacaanka Lacagaha Elektaroonigga Ah: Sidee EVCPlus Iyo e-Dahab U "Dileen" Shilinka?
Soomaaliya waxa ay safka hore kaga jirtaa waddamada dunida ee looga isticmaalo lacagta moobaylka (Mobile Money). Hannaankan oo ay hormuud ka yihiin adeegyo ay ka mid yihiin EVCPlus oo ay leedahay shirkadda Hormuud iyo e-Dahab oo ay leedahay shirkadda Dahabshiil, ayaa noqday "dhiigga" dhabta ah ee uu ku socdo dhaqaalaha Soomaaliya.
Gorfayn qoto dheer oo lagu sameeyay suuqyada caasimadda ayaa muujinaysa in ka badan boqolkiiba 95% ee macaamilka ganacsiga magaalooyinka uu hadda yahay mid elektaroonig ah. Sababaha ugu waaweyn ee keenay in moobaylka looga guuro shilinka waxaa ka mid ah:
Xasiloonida Qiimaha: Maaddaama lacagaha moobaylku ay ku dhisanyihiin Dollarka Maraykanka, ganacsatadu waxay ka cararayaan khatarta sicir-bararka ee Shilinka Soomaaliga oo maalin walba qiimihiisu isbeddelo.
Hufnaanta Farsamada: Shilin Soomaaligu wuxuu u baahanyahay in rabaayado lagu sido, halka Dollarka moobaylku uu ku jiro taleefan yar oo jeebka lagu sito.
Saamaynta Shirkadaha Isgaadhsiinta: Shirkadaha ayaa si tartiib-tartiib ah u dhex-geliyey nidaamkan xataa ganacsiyada ugu yaryar ee miisaska ku yaalla hareeraha jidadka.
Tani waxa ay keentay "Dollarization" buuxa oo ku yimid dhaqaalaha dalka. Maanta, xataa qofka doonaya inuu soo iibsado xidhmo khudaar ah oo qiimaheedu yahay 0.25 cent (rubuc dollar), wuxuu isticmaalayaa moobaylka, taas oo meesha ka saartay baahidii loo qabay Shilinka.
Dhimashada Shilinka: Ma Dhaawac Baa Mise Waa Quus Qaran?
Arrintan ayaa dhalisay dareen culus oo dhinaca shucuubta iyo qaranimada ah. Lacagtu ma aha oo keliya aalad wax lagu iibsado, balse waa astaanta madax-bannaanida iyo dawladnimada dal leeyahay. In magaalada Muqdisho oo ahayd rugtii u dambaysay ee Shiling Soomaaligu ku dhimanayay ay maanta diidmo kala kulanto, waxa ay muujinaysaa heerka ay gaadhay kalsooni-darrada lagu qabo hay'adaha maaliyadeed ee dalka.
Khubarada dhaqaalaha ayaa tilmaamaya in sababaha ugu waaweyn ee sicir-bararka iyo dhimashada lacagta ay ka mid tahay in Bangiga Dhexe uusan awood u lahayn inuu "Sugo" qiimaha lacagta (Monetary Policy). Maaddaama aanu Bangigu suuqa gelin karin lacag cusub ama uusan soo ururin karin lacagta duugga ah, Shilinku wuxuu noqday "agooon" aan cidna u maqnayn.
Gorfayn: Jidka Horyaal Xukuumadda Iyo Bangiga Dhexe
Xukuumadda Federaalka Soomaaliya iyo Bangiga Dhexe ayaa muddo sannado ah ka hadlayay qorshaha "Dib-u-habaynta Lacagta" (Currency Reform), kaas oo taageero ka helaya Sanduuqa Lacagta Adduunka (IMF).
Si kastaba ha ahaatee, caqabado dhowr ah ayaa hor taagan soo daabacaadda lacag cusub:
Shuruudaha Farsamada: In la helo kayd lacageed oo adag (Foreign Exchange Reserves) oo dammaanad u noqda lacagta cusub si aanay u dumin isla marka ay suuqa gasho.
Kalsoonida Shacabka: Sidee dadka looga dhaadhicin karaa inay ka tanaasulaan Dollarka ay barteen oo ay ku kalsoonaadaan warqad ay soo daabacday dawlad wali la tacaalaysa dhisidda hay'adaheeda?
Amniga Iyo Maamulka: In la hubiyo in lacagta cusub aysan gacanta u gelin kooxaha nabad-diidka ah ama aan si sharci-darro ah loo daabacan (Counterfeiting).
Muqdisho oo maanta Shilinka laga diiday waxa ay dhabar-jab ku tahay qorshahaas, waayo dadku waxay hadda gabi ahaanba ka guurayaan xidhiidhkii ay la lahaayeen lacagta caddaanka ah ee Soomaaliya.
Gunaanad
Dhimashada Shilin Soomaaligu ma aha oo keliya dhibaato maaliyadeed, balse waa "Xanuunka Danyarta." Dadka aan haysan taleefannada casriga ah, ama aan aqoonta u lahayn adeegsiga moobaylka, ayaa noqday kuwa u go'ay isbeddelkan degdegga ah.
Haddii aanay dawladdu la iman qorshe cad oo lagu badbaadinayo ama lagu beddelay weeyo lacagta qaranka, Soomaaliya waxa ay si rasmi ah u noqonaysaa dal aan lahayn "Lacag Qaran," taas oo wiiqaysa awoodda dawladdu u leeyahay inay hagto dhaqaalaha dalka. Su'aasha hadda taagani ma aha "Miyaa Shilinku dhintay?", ee waa "Muxuu Bangiga Dhexe u keeni waayay beddelkii Shilinka ka hor intaanay xaaladdu gaadhin heerkan?"
Miyey kula tahay in soo daabacaadda lacag cusub ay soo celin karto kalsoonidii shacabka ee lacagta qaranka, mise Dollarka iyo EVCPlus ayaa mar horeba "Lagu Quustay" nidaamka dhaqaale ee Soomaaliya?
