Dhibaatada Sharciyadda Iyo Is-mari-waaga Dastuuriga Ah: Ma Qarka Baa Loo Saaran Yahay Burburka Dawladnimada Soomaaliya?
- A Gallaydh Editorial
- Apr 16
- 5 min read
MUQDISHO, Soomaaliya - Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya waxa ay cagta saartay dhabbe horseedi kara mugdi siyaasadeed iyo burbur ku yimaadda nidaamkii federaalka ee lagu dhisay is-oggolaanshaha iyo tanaasulka. Marka ay taariikhdu ahayd 14-ka Abriil, waxaa si rasmi ah u dhammaaday muddo-xileedkii sharciga ahaa ee Golaha Baarlamaanka 11-aad, haddii loo eego qodobka 60-aad ee xeerka aasaasiga ah ee dalka (Dastuurkii kumeel-gaadhka ahaa ee 2012). Iyada oo dalku hadda galay xaalad firaaq dastuuri ah, haddana waxaa muuqata xasarad ka dhalatay loolanka sharciyadda ee u dhexeeya madaxtooyada iyo mucaaradka.
Gorfaynta xaaladdan waxa ay muujinaysaa in dalku u qaybsamay laba garab oo aan isku aragti ka ahayn mustaqbalka: garabka Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud oo adeegsanaya isbeddellada dastuurka ee dhawaan la ansixiyey si uu u sharciyeeyo muddo-kordhin hal sanno ah, iyo garabka mucaaradka oo u arka in dawladdu lumisay xaqqii ay ku maamuli lahayd dalka maaddaama ay muddadii afarta sanno ahayd dhammaatay.
Laba Dastuur Iyo Hal Kursi: Is-qabqabsiga Sharciyadda
Xuddunta khilaafkan waxa uu salka ku hayaa laba aragtiyood oo is-diiddan oo ku saabsan sharciga ugu sarreeya dalka:
Aragtida Villa Somalia: Dawladdu waxay ku doodaysaa in dastuurka cusub ee dhawaan baarlamaanku ansixiyey uu yahay midka hadda dhaqangalka ah. Dastuurkan cusub waxa uu muddo-xileedka hay’adaha dawladda (Madaxweynaha iyo Baarlamaanka) ka dhigayaa shan sanno halkii ay ka ahayd afar. Sidaas darteed, taageerayaasha Madaxweynaha waxay aaminsan yihiin in muddadu ay si toos ah ugu kordhay iyada oo aan loo baahnaan heshiis siyaasadeed.
Aragtida Mucaaradka: Dhinaca kale, mucaaradka iyo maamul goboleedyada qaarkood sida Puntland iyo Jubbaland, waxay u arkaan isbeddelladaas kuwo hal-dhinac ah (Unilateral) oo aan loo dhammayn. Waxay ku adkaysanayaan inaan dastuurka la beddeli karin iyada oo aan la helin isfaham qaran, sidaas darteedna ay shaqaynayso oo keliya xeerkii 2012 ee xaddidayay afarta sanno.
Is-mari-waagani waxa uu dalka gelinayaa xaalad hubanti-la'aan ah, iyada oo uu baarlamaanku hadda galay xaalad sii-hayn (Caretaker) ah, taas oo macnaheedu yahay in aanu ansixin karin heshiisyo waaweyn ama sharciyo cusub ilaa la helo gole cusub oo leh sharciyad buuxda.
Cududda Mucaaradka Iyo Curyaaminta Sharci-dejinta
Mid ka mad ah caqabadaha ugu waaweyn ee hortaagan qorshaha dawladda ayaa ah tirada xildhibaannada iyo senatarada go’aansaday inay gabi ahaanba qaadacaan ama ka horyimaadaan sharciyad kasta oo ka soo baxda baarlamaanka hadda jira. Xogaha sugan ee laga helayo gudaha aqalka hoose iyo aqalka sare ayaa muujinaya in ugu yaraan 112 xildhibaan iyo 20 senatar ay si adag uga soo horjeedaan isbeddelladii dastuurka.
Tiradan oo ka dhigan in ka badan saddex-meelood oo hal meel (1/3) ee cududda baarlamaanka, waxay ka dhigan tahay in baarlamaanku uusan gaadhi karin go’aanno masiiri ah. Haddii is-mari-waagu sii socdo, Soomaaliya waxay wajihi doontaa baarlamaan aan waxba qaban karin (Do-nothing Parliament).
Tani waxay curyaaminaysaa:
Ansixinta miisaaniyadda qaranka ee sannadka soo socda.
Heshiisyada caalamiga ah ee deynta looga cafiyey dalka ama lagu helayo mashaariicda horumarineed.
La-xisaabtanka wasiirrada iyo saraakiisha dawladda ee ku takri-fasha awoodda.
Xeeladda "Beddelka Xubnaha": Inqilaabka Sharci-dejinta
Cabsida ugu weyn ee ay qabaan khubarada siyaasaddu waa xeeladda cusub ee ay dawladdu u isticmaalayso inay ku sifayso xubnaha mucaaradka. Arrinta kursigii HOP#204 ee magaalada Baydhabo, kaas oo laga xayuubiyey xildhibaankii ku fadhiyey laguna beddelay Wasiirka Dekedaha, Cabdulqaadir Maxamed Nuur Jaamac, ayaa dhalisay gariir siyaasadeed oo weyn.
Dawladdu waxay cuskanaysaa qodobka sheegaya in xildhibaankii ka maqnaada fadhiyo isdaba joog ah laga xayuubin karo kursiga. Tani waa hub halis ah oo xukuumaddu u adeegsan karto inay ku burburiso cududda mucaaradka. Haddii ay dawladdu ku guulaysato inay kuraasta ka xayuubiso 112-ka xildhibaan ee mucaaradka ah, waxay abuuri kartaa baarlamaan "shaabadeeye" ah (Rubber-stamp parliament) oo ansixiya xaalad deg-deg ah iyo muddo-kordhin aan xad lahayn.
Gorfayn Qoto-dheer: Saddexda Jid Ee Horyaal Soomaaliya: Ma Maamul Barbar-socda Mise Qalalaase?
Dalku wuxuu hadda ku jiraa xaalad "hubanti-la'aan dastuuri ah." April 14 waxay ahayd barta kala-go'a ee sharciyadda. Maaddaama uu baarlamaanku galay xaalad sii-hayn ah, tartanka hadda socdaa ma aha mid lagu helayo horumar, balse waa mid lagu raadinayo "badbaado siyaasadeed." Haddaba, maxay ka dhigan yihiin saddexda jid ee dalku u xuub-siiban karo?
1. Go'doonka Aqoonsiga (Confederation Strategy)
Tani waa xeeladda "Xidhiidh-goynta Istiraatiijiyadeed." Maamullada Puntland iyo Jubbaland waxay u muuqdaan kuwo ka quustay in Villa Somalia ay la timaaddo tanaasul dhab ah. Haddii ay gabi ahaanba joojiyaan aqoonsiga dawladda federaalka, cawaaqibka ka dhashaa wuxuu noqonayaa mid beddela wejiga Soomaaliya ee caalamka:
Curyaaminta Federaalka: Soomaaliya waxay u xuub-siiban doontaa nidaam ka kooban dawlado is-urursaday (Confederation) oo aan lahayn xuddun dhexe oo xooggan. Puntland iyo Jubbaland iyagoo hore uu maamuli jiray dakhligooda, amnigoooda, iyo xidhiidhkooda dibadda, waxay Muqdisho u aqoonsan "dawlad-magaaleed" (City-state) oo xukunkeedu ku eg yahay duleedka Afgooye.
Khatarta Dhaqaalaha: Hay'adaha sida IMF iyo Bangiga Adduunka waxay ku xidhaan taageeradooda in dalku leeyahay dawlad federaal ah oo maamusha dhulka oo dhan. Haddii xubnihii dawladda ka midka ahaa ay diidaan sharciyadda dhexe, waxaa hubaal ah in barnaamijyada deyn-cafinta iyo mashaariicda horumarineed ay is-taagi karaan, ama goboladda la mariyo maaddaama uusan jirin "metelaad qaran" oo lagu heshiiyey.
2. Inqilaabka Xeerdejinta (Legislative Coup)
Xeeladdan oo ah mid farsamo iyo mid sharciyeed, waxay halis ku tahay nidaamka dimuqraadiyadda ee curdinka ah. "Xeeladdii Baydhabo" waxay dawladda siinaysaa awood ay ku sifeeyaan mucaaradka iyadoo la adeegsanayo xeer-hoosaadka baarlamaanka:
Abuurista "Baarlamaan Shaabadeeye": Haddii xukuumaddu ay kuraasta ka xayuubiso 112-ka xildhibaan ee mucaaradka ah iyadoo cuskata maqnaanshahooda, waxay dhexda u xidhan doontaa inay soo buuxiso kuraastaas shakhsiyaad daacaad u ah madaxtooyada. Tani waxay dhalinaysaa baarlamaan hal-dhinac ah oo aan lahayn mucaarad, kaas oo meelmarin doona go'aan kasta oo laga soo amro Villa Somalia.
Luminta Kalsoonida Bulshada: Inqilaabkan sharci wuxuu dalka dib ugu celinayaa nidaamkii keli-taliska ahaa. Marka ay qabaa'ilka iyo maamulladu dareemaan in matalaaddoodii baarlamaanka "lagu dhacay" sifo sharciyaysan, waxay lumiyaan kalsoonidii ay ku qabeen dawladnimada, taas oo dhalin karta in dadku u weecdaan nidaamyo ka baxsan dawladda si ay xuquuqdooda u difaacdaan.
3. Ku Soo-laabashadii 2021-kii (Badbaado Qaran)
Tani waa marinka ugu xanuunka badan, waana "Xaaladda Dagaal." Haddii mucaaradku ay dareemaan in albaab kasta oo sharci ah laga xidhay, waxaa hubaal ah inay u weecan doonaan cududda milatari iyo abaabulka shacabka:
Badbaado Qaran 2: Sida dhacday sannadkii 2021-kii, waxaa Muqdisho ka dhalan kara dhaqdhaqaaqyo ciidan oo isugu jira askar ka gadoodsan dawladda iyo maleeshiyo beeleedyo difaacaya mucaaradka. Tani waxay kala qaybin doontaa ciidanka qaranka (SNA), iyadoo askari kasta uu u iilan doono dhinaca ay qabiilkiisa iyo hankiisu jiraan.
Dhex-dhexaadinta Caalamiga Ah: Marxaladdan oo kale, Soomaaliya waxay mar kale noqon doontaa "dal u baahan samatabbixin." Beesha caalamka ayaa markaas soo dhex-geli doonta, iyadoo cadaadis saari doonta Madaxweynaha iyo mucaaradka si loo gaadho "Heshiis farsamo." Xalku wuxuu noqon doonaa mid lagu laalo isbeddelladii hore, laguna ballamo doorasho cusub, balse qiimaha lagu bixiyey xasiloonida dalka ayaa noqon doona mid aad u sarreeya.
Saacadda 31-ka Maalmood: May 15 Iyo Qaraxa Siyaasadeed
Waxaa jira dhul-gariir siyaasadeed oo soo socda kaas oo ku beegan 15-ka May 2026. Sida ay qabaan mucaaradka, maalintaas waxaa si rasmi ah u dhammaanaya muddo-xileedka Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud haddii loo eego dastuurkii dalka lagu dhaqayay ee 2012.
Khatarta ugu weyn ee muddadan ka dhalan karta waxaa ka mid ah fashilka amniga. Khilaafkan heerka sare ah wuxuu daciifinayaa iskuxidhkii laamaha amniga xilli uu socdo kala-guurka ciidamada ATMIS iyo kuwa AUSSOM. Tani waxay fursad dahab ah u siinaysaa kooxaha nabad-diidka ah sida Al-Shabaab inay kordhiyaan weerarradooda xilli hoggaanka dalku ku mashquulsan yahay is-qabqabsi kursi.
Gunaanad Iyo Gorfayn Istiraatiijiyadeed
Dhab ahaan, Soomaaliya waxay maanta joogtaa isgoys masiiri ah. Maqnaanshaha baarlamaan si dhab ah u metela dalka iyo xukuumad doonaysa inay awoodda ku haysato isbeddel dastuuri ah oo aan loo dhammayn, waxay horseedi kartaa burburka hay'adaha dawladda ee muddo la dhisayay. Haddii aan si deg-deg ah loo helin heshiis siyaasadeed oo loo dhan yahay, Soomaaliya waxay u dhowdahay inay weydo kalsoonida hay'adaha maaliyadda caalamiga ah iyo taageerada barnaamijyada deyn-cafinta ee markii horeba ku dhisnaa xasiloonida siyaasadeed.
Jidka keliya ee badbaadada waa in la gaadho heshiis siyaasadeed oo dhab ah ka hor inta aanay idlaan 31-ka maalmood ee hadhay. Haddii kale, Soomaaliya waxay markale u afduubnaan doontaa loolan kursi ah oo aan dalka u horseedayn nabad iyo horumar.
Miyey kula tahay in Madaxweyne Xasan Sheekh uu ku guulaysan karo inuu xubnaha mucaaradka kuraasta uga xayuubiyo sifo sharci ah isagoo cuskanaya maqnaanshahooda, mise taasi waxay noqon doontaa middii u dambaysay ee dalka u horseedda qalalaase aan laga soo kaban karin?
