Doorashadii Itoobiya: Guul Loo Sadaaliyay Abiy Axmed iyo Qaran Gudihiisa Ka Kala Qaybsan

Maalintii Isniinta ee June 1, 2026, in ka badan 50.5 milyan oo cod-bixiyeyaal diiwaangashan ayaa u dareeray in ka badan 52,000 oo goobood oo cod-bixineed si ay u soo doortaan 547 mudane oo ka mid noqonaya Baarlamaanka Federaalka Itoobiya. In kasta oo xukuumadda Raysal Wasaare Abiy Axmed ay u soo bandhigtay doorashadan mid muujinaysa hanaqaadka dimuqraadiyadeed ee dalka, haddana waaqica dhabta ah ee waddanka ka jira ayaa bixinaya sawir aad uga duwan kaas. Xisbiga talada haya ee Barwaaqo (Prosperity Party) ayaa loo saadaalinayaa in uu guul aqlabiyad ah soo hoyn doono, xilli uu dalku dhex dabaalanayo colaado sokeeye, xiisado goboleed, sicir-barar, iyo deymo xad-dhaaf ah oo gaadhaya 36 bilyan oo doolar.  

Doorashadan oo ah tii toddobaad ee Itoobiya ka dhacda tan iyo markii nidaamka xisbiyada badan la hirgeliyay 1991-kii, si loogu dhawaaqo dawlad cusub xisbiga guulaystaa wuxuu u baahan yahay in uu helo ugu yaraan 274 kursi.  

Colaadaha Sokeeye iyo Deegaannada Laga Reebay Doorashada

Qodobka ugu weyn ee hadheeyay doorashadii June 1, 2026, ayaa ah xasillooni darrada iyo amniga oo sababay in malaayiin qof ay codkooda dhiiban waayaan. Guddiga Qaranka ee Doorashooyinka Itoobiya (NEBE) ayaa xaqiijiyay in cod-bixintu aanay gabi ahaanba ka dhicin gobolka waqooyi ee Tigreega, halkaas oo ay ka xidhnaayeen dhammaan 38-kii deegaan doorasho ee gobolkaasi lahaa. Guddiga ayaa sabab uga dhigay "xaalado aan saamixi karin" oo ka dhashay burburkii dagaalkii sokeeye ee 2020 ilaa 2022. Sidoo kale, dhaqdhaqaaqyada cusub ee xisbiga TPLF uu ku doonayo in uu dib ugu soo celiyo maamulkiisii gobolka ayaa abuuray cabsi weyn oo ah in colaaddu dib u soo cusboonaato.  

Kuma koobna Tigreega oo keliya, balse cod-bixinta ayaa laga hakiyay in ka badan 8 deegaan doorasho oo ka tirsan gobolka Amxaarada oo ay ku xooggan yihiin jabhadda hubaysan ee Fano. Gobolka Oromada oo ah kan ugu ballaadhan dalka, ayaa sidoo kale qaybo badan oo ka mid ah laga joojiyay doorashada, sababo la xidhiidha dagaallada dhiigga badani ku daatay ee u dhexeeya ciidamada dawladda iyo jabhadda gooni-u-goosadka ah ee OLA (Oromo Liberation Army). Guud ahaan, in ka badan 143 goobood oo cod-bixineed ayaa ku fashilmay in la furo maalintii doorashada sababo la xidhiidha halis amni, sida ay xaqiijisay madaxa guddiga doorashooyinka, Melatwork Hailu.  

---

Xisbiga Barwaaqo iyo Mucaarad La Wiiqay

Abiy Axmed oo 49 jir ah, xilkana la wareegay 2018-kii kadib banaanbaxyo xooggan oo galaaftay nidaamkii isbahaysiga EPRDF, ayaa beddelay qaab-dhismeedkii dawladnimada isaga oo sameeyay xisbiga Barwaaqo oo awoodda ku soo ururiyay xarunta dhexe kana guuray nidaamkii federaaleynta ee qotada dheeraa.  

Xisbiyada mucaaradka ah ayaa ku eedeeyay xukuumadda in ay xidhay hoggaamiyeyaashoodii, isla markaana ay hor-dhigtay caqabado sharciyeed si ay u wiiqdo dhaqdhaqaaqooda siyaasadeed iyo ololahooda doorashada. Falanqeeyayaasha siyaasadda iyo warbixinnada madaxa-bannaan ayaa sheegaya in doorashadani aanay ahayn mid loo siman yahay. Tusaale ahaan, in ka badan 80 kursi oo baarlamaanka ah ayaan xisbiga talada hayaa kala kulmin wax tartan mucaarad ah, taas oo ka dhigaysa hannaanka doorashada mid "karti maamul" leh balse aan lahayn "tartan siyaasadeed oo dhab ah".  

Xukuumadda ayaa iyadu beenisay eedaymahaas, iyada oo xustay in ay ololaheeda ku dhistay kobac dhaqaale iyo xoojinta amniga cuntada. Dawladda ayaa ku faantay in kobaca dhaqaalaha ee Itoobiya uu gaadhi doono 10 boqolkiiba sannadkan 2026, taas oo haddii ay dhab noqoto ka dhigaysa mid ka mid ah dalalka ugu kobaca dhaqsaha badan qaaradda Afrika. In ku dhow badh ka mid ah shacabka dalka oo lagu qiyaaso 135 milyan ayaa da'doodu ka hoosaysaa 18 jir.  

---

Deegaanka Soomaalida: Nabadgelyo iyo Bandow Maamul

Halka gobollo badan oo dalka ah ay ka jiraan xasarado iyo colaado ka dhan ah dawladda dhexe, Madaxweynaha Dawlad Deegaanka Soomaalida Mustafe Muxumed Cumar ayaa isagu subaxnimadii hore ee Isniintii codkiisa ka dhiibtay magaalada Dhagax-buur. Wuxuu ku sifeeyay xaaladda doorashada ee deegaanka mid si nabadgelyo ah ku noraysa.

Si loo xaqiijiyo ammaanka doorashada guud ee dalka, deegaanka Soomaalida ayaa maalintii doorashada la geliyay bandow dhinaca gaadiidka ah. Xaaladdan nabadeed ayaa ka turjumaysa isbeddelka iyo is-raacsanaanta bulsho ee ka hirgalay Deegaanka Soomaalida wixii ka dambeeyay isbeddelkii siyaasadeed ee dhacay sannadkii 2018-kii, taas oo deegaanka ka dhigtay mid ka mid ah meelaha ugu xasilloon dalka xilligan adag.

---

Saamaynta Juquraafi-Siyaasadeed iyo Go'doominta Diblomaasiyadeed

Gudaha dalka oo keliya kama jiraan xasarado, balse diblomaasiyadda arrimaha dibadda ee Itoobiya ayaa iyaduna maraysa marxaladdii ugu adkayd. Guusha la filayo in Abiy Axmed uu gaadho ayaa imanaysa xilli uu xidhiidhka Itoobiya iyo dalalka deriska ah, sida Ereteriya, Soomaaliya, Masar iyo Suudaan, uu aad u cakiran yahay.  

Xidhiidhkii diblomaasiyadeed ee uu Abiy Axmed ku mutaystay abaalmarinta Nobel Peace Prize sannadkii 2019-kii markii uu soo afjaray colaaddii Ereteriya, ayaa hadda gabi ahaanba isku beddelay cadaawad hor leh. Hadallada soo noqnoqday ee Abiy Axmed ee ku aaddan in Itoobiya ay xaq u leedahay in ay hesho marin-badeed, ayaa Ereteriya iyo Soomaaliya u arkeen khatar dhuleed iyo cabsi gelin militari, taas oo gobolka Geeska Afrika gelisay heegan iyo xasarado diblomaasiyadeed.  

---

Gunaanad

Iyada oo natiijada rasmiga ah ee doorashada la filayo in lagu dhawaaqo June 11, 2026, indha-indheeyayaasha caalamiga ah ayaa si dhow ula socda hannaanka cod-bixinta. Madaxweynihii hore ee Kenya, Uhuru Kenyatta, oo hoggaaminaya goob-joogayaasha Midowga Afrika (AU), ayaa sheegay in meelaha qaarkood ay cod-bixintu si habsami leh uga socotay.  

Si kastaba ha ahaatee, in kasta oo xisbiga Barwaaqo la filayo in uu helo aqlabiyad baarlamaan, su'aasha ugu weyn ee hortaalla Itoobiya ma aha ciddii ku guulaysatay doorashada, balse waa sidee ayuu Abiy Axmed u maarayn doonaa qaran ay laf-dhabartiisii jabiyeen kacdoonno hubaysan oo salka ku haya qoomiyado, dhaqaale xumo baahsan, iyo go'doomin diblomaasiyadeed oo ka imanaysa waddamada deriska ah shanta sano ee soo socota? Doorashadani waxay ina tusaysaa dal qani ku ah rajada dhaqaale balse miskaha la haysta dhaawacyada qoto dheer ee nidaamkiisa federaalka.