Itoobiya - Eritrea: Hadallada Abiy Axmed, Dagaalkii Tigree, iyo Khilaaf Istiraatiiji ah oo Gobolka Dib u Qaabeynaya

Hadalladii Raysal Wasaare Abiy Axmed ee Baarlamaanka Itoobiya ayaa daaha ka rogay khilaaf qarsoonaa oo muddo dheer u dhexeeyey Addis Ababa iyo Asmara, khilaaf ka dhashay dagaalkii Tigree, dambiyadii bani’aadantinimo ee Eritrea, iyo is diiddo qoto dheer oo ku saabsan mustaqbalka istiraatiijiga ah ee Geeska Afrika.

---

Hadalladii Abiy Axmed: Meesha Khilaafku Ka Bilaabmay

Raysal Wasaaraha Itoobiya Abiy Axmed, hadal uu ka jeediyay Baarlamaanka dalka, ayaa markii ugu horreysay si cad u qeexay halka uu ka bilowday khilaafka sii xoogaysanaya ee u dhexeeya Itoobiya iyo Eritrea. Abiy wuxuu si toos ah u sheegay in is maan dhaafka labada dal uusan ka dhalan doonista Itoobiya ee helitaanka marin badeed, balse uu soo taxnaa tan iyo sannadkii 2021, gaar ahaan xilligii uu socday dagaalkii dhiigga badani ku daatay ee Tigree.

Hadalkan wuxuu meesha ka saaray aragtiyo badan oo hore loo aaminsanaa, kuwaas oo sheegayay in khilaafka Asmara iyo Addis Ababa uu yahay mid cusub oo si gaar ah ula xidhiidha qorshaha Itoobiya ee bad raadinta. Abiy wuxuu ku adkeystay in dhibaatooyinku ay ka soo farcameen iska hor imaadyo istiraatiiji ah iyo kalsooni darro soo korortay intii uu socday dagaalkii Tigree.

Bilowgii Xidhiidhka Cusub: Nabaddii 2018

Si loo fahmo khilaafka maanta taagan, waa lama huraan in dib loogu noqdo sannadkii 2018, markaas oo Abiy Axmed iyo Madaxweynaha Eritrea Isaias Afwerki ay ku dhawaaqeen heshiis nabadeed oo taariikhi ah. Heshiiskan wuxuu soo afjaray colaad qadhaadh oo u dhaxaysay labada dal tan iyo dagaalkii xuduudaha ee 1998 ilaa 2000.

Nabaddaasi waxay abuurtay jawi rajo leh, iyadoo Itoobiya iyo Eritrea lagu tilmaamay tusaale muujinaya in colaadaha Afrika lagu xallin karo wada hadal iyo tanaasul. Abiy wuxuu ku kasbaday Abaalmarinta Nabadda Adduunka ee Nobel, halka Isaias Afwerki uu helay dib u soo laabasho diblumaasiyadeed kadib go’doon dheer.

Si kastaba ha ahaatee, xidhiidhkan cusub wuxuu ahaa mid ku dhisan dano istiraatiiji ah oo ku meel gaar ah, halkii uu ka ahaan lahaa mid ku salaysan kalsooni waarta iyo is faham qoto dheer.

Dagaalkii Tigree: Isbahaysi Ku Dhisan Cadaw Wadaag ah

Markii dagaalkii Tigree qarxay dabayaaqadii 2020, Eritrea waxay si buuxda ula safatay dawladda Itoobiya. Ciidamada Eritrea ayaa si toos ah uga qayb qaatay hawlgalladii militari ee ka dhacay waqooyiga Itoobiya, iyagoo la dagaallamayay Jabhadda TPLF oo muddo dheer cadaw u ahayd Asmara.

Isbahaysigan wuxuu ahaa mid ku dhisan cadaw wadaag ah, balse aan ku salaysnayn aragti mustaqbal oo wada jir ah. Eritrea waxay dagaalka u aragtay fursad ay ku burburiso TPLF, halka Itoobiya ay u arkaysay hawl amni oo gudaha ah. Kala duwanaanshahan ujeeddooyinka ayaa saldhig u noqday khilaafkii dambe.

Xasuuq iyo Dambiyo Bani’aadantinimo

Dagaalkii Tigree wuxuu noqday mid ka mid ah colaadaha ugu xanuunka badan ee ka dhaca Afrika qarnigan. Warbixino badan oo ay soo saareen Qaramada Midoobay, Human Rights Watch, iyo hay’ado kale oo caalami ah ayaa muujiyay in ciidamada Eritrea ay geysteen dambiyo culus oo ka dhan ah rayidka Tigree.

Waxaa la diiwaangeliyay xasuuq baahsan, kufsi nidaamsan oo loo adeegsaday hub dagaal, bililiqo hantida shacabka, burburinta isbitaallo iyo iskuullo, iyo in malaayiin qof laga barakiciyay guryahoodii. Ficilladan ayaa sababay caro caalami ah iyo cunaqabatayn diblumaasiyadeed oo si gaar ah u saameysay Eritrea.

Itoobiya, inkasta oo ay bilowgii si dhow ula shaqaynaysay Eritrea, haddana waxay wajahday cadaadis caalami ah oo ku qasbay inay dib u eegto xidhiidhkeeda Asmara.

Burburka Kalsoonida: Wixii Ka Dambeeyay Dagaalka

Markii heshiiskii Pretoria lagu soo afjaray dagaalkii Tigree dhammaadkii 2022, waxaa la filayay in Itoobiya iyo Eritrea ay sii xoojiyaan iskaashigii hore. Hase yeeshee, waxa dhacay wuxuu noqday mid ka duwan.

Eritrea si buuxda uguma qanacsanayn natiijada heshiiska, iyadoo ka baqday in TPLF ay dib ugu soo laabato saaxadda siyaasadda Itoobiya. Itoobiya, dhankeeda, waxay doonaysay in ay dib u dhisto sumcaddeeda caalamiga ah, taas oo u baahnayd in ay ka fogaato falalka lagu eedeeyay xulafadeeda Eritrea.

Kala duwanaanshahan danaha ayaa si tartiib ah u wiiqay kalsoonidii labada dhinac.

Marin Badeed: Dhibicda Qaraxday

Inkasta oo Abiy Axmed sheegay in khilaafku aanu ka bilaabmin arrinta marin badeedka, haddana arrintani waxay noqotay mid sii hurisay xiisadda. Itoobiya waa dal leh dhaqaale koraya, dad badan, balse aan bad lahayn tan iyo gooni isu taagga Eritrea sannadkii 1993.

Hoggaanka Itoobiya wuxuu si isa soo taraysa u muujinayaa in helitaanka marin badeed uu yahay arrin istiraatiiji ah oo la xidhiidha amniga qaranka iyo horumarka dhaqaale. Qorshayaashan ayaa Eritrea u aragtay hanjabaad toos ah oo ku wajahan madaxbannaanideeda iyo doorkeeda gobolka.

Asmara waxay ka cabsi qabtaa in Itoobiya ay adeegsan karto awood dhaqaale iyo mid milatari si ay u gaadho yoolalkan, taas oo si toos ah u khatar gelin karta Eritrea.

Eritrea: Dawlad Ku Dhisan Cabsi iyo Go’doon

Eritrea waa dal leh nidaam siyaasadeed oo xidhxidhan, hoggaan muddo dheer talada hayay, iyo dhaqaale ku tiirsan amni adag. Siyaasaddeeda arrimaha dibadda waxaa sal u ah cabsi joogto ah oo ku saabsan faragelin dibadeed iyo isku dayo lagu wiiqayo jiritaankeeda.

Xoogaysiga Itoobiya iyo hadallada ku saabsan marin badeed ayaa si gaar ah uga nixiyay Asmara, taas oo u aragtay in xasilloonideeda muddada dheer halis ku jirto.

Saamaynta Gobolka iyo Mustaqbalka Geeska Afrika

Khilaafka Itoobiya iyo Eritrea maanta taagan ma aha mid ku kooban laba dal oo deris ah. Waa khilaaf leh saameyn ballaadhan oo taabanaya xasilloonida guud ee Geeska Afrika.

Haddii xiisaddani sii xoogaysato, waxay dib u furi kartaa colaad milatari, waxayna sii adkayn kartaa xaaladaha bani’aadantinimo ee gobolka. Dalal kale sida Soomaaliya, Jabuuti, iyo Suudaan ayaa si toos ah ama si dadban u saameyn kara isbeddelladan.

Gunaanad: Khilaaf Istiraatiiji ah oo u Baahan Aragti Cusub

Hadallada Abiy Axmed waxay muujinayaan in khilaafka Itoobiya iyo Eritrea uu yahay mid qoto dheer, taariikhi ah, oo ku dhisan dano istiraatiiji ah oo is diidan. Nabaddii 2018 waxay ahayd fursad, balse dagaalkii Tigree ayaa noqday jabkii ugu weynaa ee xidhiidhkaas.

Haddii aan la helin hannaan cusub oo lagu dhiso kalsooni, isla markaana lagu xalliyo khilaafaadka istiraatiijiga ah sida marin badeedka, xiriirka labada dal wuxuu sii ahaan doonaa mid xasilooni darro ah.

Mustaqbalka Geeska Afrika wuxuu si weyn ugu xiran yahay sida Addis Ababa iyo Asmara ay u maareeyaan khilaafkan. Taariikhdu waxay mar kale tusinaysaa in iskaashi dhab ah uu ka qiimo badan yahay isbahaysi ku dhisan cadaw wadaag ah.