Baarlamaanka Federaalka iyo Dastuurka La Isku Haysto: Qalalaase Siyaasadeed, Awood Muujin, iyo Mustaqbal Aan Caddayn

Kalfadhiga Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya ayaa galay marxalad halis ah oo qalalaase siyaasadeed, kaddib markii Villa Somalia ay dardar gelisay wax-ka-beddel Dastuur oo ay mucaarad xooggan kala kulantay xildhibaanno badan, taas oo keentay buuq, gacan ka hadal, ciidan la dhex geliyo Golaha, iyo hakad ku yimid kalfadhiyo xiriir ah.

---

Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya ayaa mar kale galay buuq iyo qalalaase xooggan, kadib markii xarunta Golaha lagu soo dhoobay ciidamo Boolis ah oo aad u tiro badan, kuwaas oo lagu tilmaamay kuwo loogu talagalay in lagu xakameeyo xildhibaannada si cad uga soo horjeeda qorshaha Madaxweynaha Soomaaliya, Xasan Sheekh Maxamuud, ee wax looga beddelayo Dastuurka KMG (Ku Meel Gaadh) ah ee dalka.

Maalinta uu qalalaasuhu dhacay, xarunta Aqalka Shacabka waxaa si buuxda isugu gadaamay ciidamo hubaysan. Xildhibaanno ka tirsan mucaaradka ayaa sheegay in Boolisku isku dayeen in ay ka qaadaan taleefannada gacanta iyo qalabka kale ee isgaarsiinta, arrin ay ku tilmaameen xadgudub toos ah oo ka dhan ah xuquuqda xildhibaanimada iyo madaxbannaanida Baarlamaanka. Saxaafadda madaxa bannaan ayaa sidoo kale laga saaray goobta shirka, iyadoo goobihii wariyeyaasha loogu talagalay ay la wareegeen ciidamo aan hore loogu arag hoolka Golaha.

Maxaa La Isku Hayaa

Doodda ugu weyn waxay salka ku haysaa qorshaha wax-ka-beddelka Dastuurka KMG ah ee dalka, gaar ahaan cutubyo la xidhiidha qaab-dhismeedka awood-qaybsiga, hannaanka doorashooyinka, iyo muddada hay’adaha dastuuriga ah. Sida ay sheegayaan xildhibaano mucaarad ah, wax-ka-beddelka la soo jeediyey wuxuu u gogol xaadhayaa in la kordhiyo muddada Baarlamaanka oo dhammaanaysa bisha May, iyo tan Madaxweynaha oo ku eg bisha June.

Xildhibaannada diidan qorshahan ayaa ku doodaya in wax-ka-beddelka Dastuurka lagu wado si degdeg ah, iyada oo aan la marin wadadii saxda ahayd ee dastuuriga ah, lana tixgelin aragtida Dowlad-goboleedyada iyo qaybaha kala duwan ee bulshada. Waxay sidoo kale ka digayaan in tallaabadan ay dib u soo nooleyn karto xasarad la mid ah tii 2021, markaas oo isku day la mid ah oo lagu doonayay kordhin muddo uu sababay dagaallo hubaysan oo ka dhacay Muqdisho.

Buuq, Gacan Ka Hadal, iyo Hakad

Kalfadhigii wadajirka ahaa ee Baarlamaanka ayaa si degdeg ah u galay buuq kadib markii Guddoomiyaha Golaha uu si lama filaan ah u shaaciyey ajande lagu beddelayo shan cutub oo Dastuurka ah, isla markaana la bilaabay in nuqullo qoraal ah loo qaybiyo xildhibaannada. Xildhibaanno mucaarad ah ayaa jeex-jeexay waraaqihii ajandaha, ku dhawaaqay erayo diidmo ah, isla markaana ku garaacay fooriyo, taas oo keentay in shirkii la hakiyo.

Muuqaallo baraha bulshada lagu baahiyey ayaa muujiyey gacan ka hadal dhex maray Wasiirka Amniga Gudaha Cabdullaahi Sheekh Ismaaciil iyo xildhibaan mucaarad ah, Xasan Yare. Inkasta oo aan si rasmi ah loo caddeyn cidda dagaalka bilowday, haddana dhacdadan ayaa noqotay astaan muujinaysa heerka uu gaadhay khilaafka siyaasadeed.

Ciidanka Lagu Soo Daadiyey Baarlamaanka

Maalmo kaddib, qalalaasaha ayaa mar kale cirka isku shareeray markii Boolis hubaysan ay gudaha u galeen hoolka Baarlamaanka, iyaga oo sida ay xildhibaano sheegeen, xitaa hanjabaad u jeediyey qaar ka mid ah mudanayaasha. Warar la helay ayaa tilmaamay in xildhibaan dumar ah la jirdilay, taas oo dhalisay walaac weyn oo ku saabsan ammaanka iyo karaamada xildhibaanada.

Xildhibaanno badan ayaa tallaabadan ku tilmaamay faragelin toos ah oo ka timid xukuumadda, gaar ahaan Villa Somalia, taas oo lagu doonayo in lagu caburiyo codadka diidan wax-ka-beddelka Dastuurka. Taliyaha Booliska Gobolka Banaadir ayaa lagu eedeeyey in uu kaalin ku lahaa isku dubbaridka hawlgalkaas, inkasta oo aanay jirin wax jawaab rasmi ah oo ka soo baxay hay’adaha ammaanka.

Xildhibaano La Ganaaxay

Xiisadda sii kordhaysa awgeed, Ku Simaha Guddoomiyaha Aqalka Shacabka ayaa hakiyey 19 xildhibaan, isaga oo ku eedeeyey in ay carqaladeeyeen fadhiyo wadajir ah. Ganaaxan ayaa yimid wax yar kadib markii 18 xildhibaan oo kale hore loo hakiyey, taas oo ka dhigaysa kalfadhigan midkii saddexaad oo xiriir ah oo ay hareeyaan buuq, hakad, iyo muran sharci.

Xildhibaanada la ganaaxay ayaa arrintan ku tilmaamay mid siyaasadaysan, lana doonayo in lagu cabburiyo mucaaradka, halkii laga ilaalin lahaa nidaamka Golaha.

Aragti Aqoonyahan

Prof. Cabdi Ismaaciil Samatar, oo ka mid ah mudanayaasha Aqalka Sare, ayaa si kulul uga hadlay xaaladda, isaga oo ku tilmaamay Madaxweynaha mid burburinaya sharcigii uu ku yimid. Hadalkiisa oo si weyn loo faafiyey ayaa noqday cod ka tarjumaya cabsi ballaadhan oo laga qabo in dalka dib ugu laabto waddo kali-talisnimo.

Gunaanad

Qalalaasaha Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya ma aha mid ku kooban hal fadhi ama hal muran, balse waa calaamad muujinaysa khilaaf qoto dheer oo ku saabsan jihada ay dalka u socoto. Wax-ka-beddel kasta oo Dastuur ah oo aan ku iman wadatashi, daahfurnaan, iyo ixtiraam hay’adaha sharci dejinta, wuxuu halis gelinayaa xasilloonida siyaasadeed iyo kalsoonida dadweynaha.

Su’aasha taagan maanta ma aha oo keliya waxa Dastuurka laga beddelayo, balse waa sida loo ilaalinayo madaxbannaanida Baarlamaanka, sharciga, iyo mustaqbalka nidaamka federaalka ee Soomaaliya. Qalalaasahan soo noqnoqday wuxuu muujinayaa baahida degdegga ah ee loo qabo hoggaan masuul ah, wadahadal qaran, iyo in laga fogaado tallaabo kasta oo dalka dib ugu celin karta xilli mugdi ah oo hore loo soo maray.

---

Su'aasha Codbixinta:

Sideed u aragtaa sababta dhabta ah ee Golaha Shacabka looga saaray saxaafadda madaxa-bannaan xilligii ay socotay doodda wax-ka-beddelka Dastuurka?

Change Image

• In la xaqiijiyo ammaanka iyo habsami u socodka kulanka.
• In laga qariyo shacabka qodobbo xasaasi ah oo la isku hayo.
• In si gaar ah loo ilaaliyo xildhibaannada goobta joogay.