Sida Somaliland Diblomaasiyadda Biyaha Ugu Beddeli Karto Kaabeyaal Waara
- A Gallaydh Editorial
- Mar 25
- 5 min read
Geeska Afrika waxa uu haatan wajahayaa khatar soo noqnoqota oo halis ku ah jiritaanka nolosha, halkaas oo biyuhu ay si degdeg ah isu beddeleen curiyaha ugu qaalisan ee lagu kala iibsado badbaadada. Xilli abaaruhu ay wiiqeen waxsoosaarkii beeraha iyo xoolo-dhaqatadda, isla markaana ay gureen kaydadkii biyaha dhulka hoostiisa ee soo jireenka ahaa, gobolku waxa uu la baraarugayaa xaqiiqo qadhaadh: ka badbaadidda isbeddelka cimiladu waxay u baahan tahay in laga gudbo gargaarka degdegga ah, waxayna u baahan tahay qorsheyaal qaran oo waxtar leh isla markaana maalgelin weyn soo jiidan kara.
Laba dhacdo oo dhowaan ka dhacay gobolka ayaa si dhab ah u muujinaya isgoyska ay taagan yihiin dalalka soo koraya. Dhinaca koowaad, Bangiga Adduunka ayaa dhowaan meelmariyay deeq dhan 35 milyan oo doolar oo la siinayo Jabuuti, si loo ballaadhiyo helitaanka biyo nadiif ah oo lagu kalsoonaan karo deegaannada miyiga ah ee dalkaas. Dhanka kale, Somaliland ayaa dhowaan soo xidhay tababar farsamo oo heer sare ah oo ay dalka Israa'iil ugu dirtay 25 ka mid ah khubaradeeda ugu horraysa dhanka biyaha.
Halka Jabuuti ay ku guulaysatay in ay heshay dhaqaalihii loogu baahnaa in lagu dhiso dhuumaha biyaha iyo barkadaha waaweyn, Somaliland waxay iyaduna si firfircoon u raadinaysaa aqoontii iyo xirfaddii lagu maamuli lahaa kaabeyaashaas. Dhanka Somaliland, tababarkan Israa'iil laga helay waa tallaabo muhiim ah oo lagu bogaadin karo. Si kastaba ha ahaatee, haddii Somaliland ay doonayso in ay xaliso biyo la'aanta raagtay, waa in ay haatan aqoontan cusub u turjuntaa Istiraatiijiyad Biyo oo Qaran taas oo soo jiidan karta maalgelin horumarineed oo ballaadhan oo la mid ah tii ay Jabuuti heshay.
Tubta Jabuuti: Sababta Maalgelintu U Raacdo Qorshaha
Si loo fahmo jidka u furan Somaliland, waa in la baadho sababta Jabuuti loo siiyay 35-ka milyan ee doolar. Bangiga Adduunku dhaqaalahan ma bixin sababtoo ah Jabuuti waa dal ooman oo keliya. Dhaqaalahan waxaa loo oggolaaday maadaama Jabuuti ay soo bandhigtay nidaam shaqaynaya, habaysan, oo horay loo sii qorsheeyay, kaas oo ah Mashruuca Biyaha iyo Adkaysiga Biyaha Dhulka Hoostiisa ee Jabuuti (DJIRESA).
DJIRESA ma aha jawaab celin degdeg ah oo lagaga falcelinayo abaar dhacday. Waa qorshe fog oo dhisidda kaabeyaasha dhaqaalaha ah, kaas oo loogu talagalay in lagu maalgeliyo dhismaha iyo dayactirka nidaamyada biyaha ee miyiga. Markii ay baahidooda u rogeen mashruuc habaysan, dawladda Jabuuti waxay muujisay awood hay'adeed, nidaamyo kormeer oo cad, iyo faa'iidada maalgashiga oo ka soo laabanaysa dhanka caafimaadka bulshada iyo xasilloonida dhaqaalaha. Waxay deeq bixiyeyaasha caalamiga ah u caddeeyeen in ay ka gudbeen maaraynta xasaradaha oo ay u tallaabeen la-qabsiga isbeddelka cimilada.
Kala-Faa'iidaysiga Israa'iil: Aasaaska Aqoonta Ee Somaliland
Habka ay Somaliland u waajahayso dhibaatadan ayaa haatan salka ku haya kordhinta awoodda aqooneed iyo diblomaasiyadda biyaha. In 25 khubaro biyo ah loo diro dalka Israa'iil waa tallaabo istiraatiiji ah oo sarraysa. Israa'iil waa halbeegga dahabiga ah ee caalamka marka ay timaaddo maaraynta biyaha, iyada oo caan ku ah in ay saxaraha cagaar ka dhigtay iyada oo horumaro la taaban karo ka samaysay sifaynta biyaha badda, waraabka dhibciyaha, iyo dib-u-warshadaynta biyaha wasakhaysan.
Mas'uuliyiinta dawladda ee Hargeysa ayaa si sax ah u xusay in tababarkani uu gacan ka geysan doono maarayn hufan oo lagu sameeyo khayraadka biyaha iyo horumarinta xalal waara oo si gaar ah loogu jaan-gooyay deegaanka oomanaha ah ee Somaliland. Sidoo kale, soo laabashada badbaadada ah ee weftigani waxay astaan u tahay horumar weyn oo laga gaadhay iskaashiga laba geesoodka ah ee sii kordhaya ee u dhexeeya Somaliland iyo Israa'iil, iyada oo isbahaysiyo lagu xoojinayo waaxyo si dhab ah muhiim ugu ah badbaadada qaranka.
Hase yeeshee, khibradda farsamo waa uun qayb ka mid ah xalka. Aqoonta oo keliya ma qodi karto ceelal dhaadheer, ma dhisi karto warshado sifeeya biyaha badda oo qaran, mana samayn karto shabakadaha dhuumaha ee loo baahan yahay si biyo loogu gaadhsiiyo magaalooyinka waaweyn ee koraya sida Hargeysa iyo Berbera.
Baahida Loo Qabo Istiraatiijiyad Qaran
Muddo tobanaan sano ah, Somaliland waxay ku xayirnayd meerto fal-celin uun ah. Marka ay roobabku baaqdaan, dawladda iyo hay'adaha caalamiga ah ee aan dawliga ahayn waxay u xusul duubaan sidii ay u bixin lahaayeen biyo-dhaamin iyo gurmad degdeg ah. In kasta oo arrintani ay nolol badbaadiso muddada dhow, waa dhiig-bax dhaqaale oo aan sii waari karin, kaas oo dalka u nugulaynaya xilliga roobaadka xiga ee baaqda.
Si loo jebiyo meertadan, Somaliland waa in ay qaadato tusaalaha Jabuuti. Waa in ay ka faa'iidaysato khibradda tignoolajiyadeed ee ay injineeradeedu ka soo barteen Israa'iil si ay u diyaariyaan Istiraatiijiyad Biyaha Qaranka ah oo dhammaystiran, qorshaysan, isla markaana horay u sii eegaysa. Istiraatiijiyaddani waa in ay noqotaa buug qorsheysan oo faahfaahsan kaas oo loo bandhigo hay'adaha maaliyadeed ee caalamiga ah, sanduuqyada maalgashiga dawliga ah iyo maalgashadayaasha gaarka ah.
Si ay maalgashadayaasha caalamku ugu arkaan mid shaqaynaysa, istiraatiijiyaddani waa in ay saldhig ka dhigato dhowr tiir oo asaas ah:
1. Qorshaynta Kaabeyaasha Dhaqaale Ee Muddada Dheer
Istiraatiijiyaddu waa in ay aqoonsato isla markaana ay qorshayso kharashka mashaariicda waaweyn ee kaabeyaasha dhaqaalaha labaatanka sano ee soo socda. Tani waxay ku daraysaa khariidaynta kaydadka biyaha dhulka hoostiisa, qorshaynta biyo-xidheeno casri ah oo lagu qabto daadadka xilliyada roobka, iyo in la darsiyo suurtagalnimada dhaqaale ee ah in xeebaha laga dhiso warshado biyaha sifeeya si ay u quudiyaan magaalooyinka barriga ku yaalla.
2. Xoojinta Awoodda Hay'adaha Dawliga Ah
Deeq-bixiyeyaasha iyo maalgashadayaashu way neceb yihiin maamul kala daadsan. Somaliland waa in ay abuurto hay'ad biyo oo awood dhexe leh, aadna u hufan, taas oo loo xilsaaro fulinta istiraatiijiyaddan qaranka. Hay'addani waa in ay yeelato qaab-dhismeed sharci iyo mid dhaqaale oo awood u siinaya in ay maamusho deeqaha malaayiinta doolar ah iyada oo aanay jirin caqabado xafiis-yaraan ah. Khubarada ka soo laabtay Israa'iil waa in ay noqdaan safka hore ee aasaasayaasha qaab-dhismeedkan hay'adeed ee cusub.
3. Adkaysiga Cimilada Iyo Isku-Xidhka Beeraha
Istiraatiijiyaddu ma tixgelin karto biyaha oo keliya. Waa in ay si toos ah u xidhiidhisaa maaraynta biyaha iyo waaridda beeraha. Hirgelinta nidaamyada waraabka ee Israa'iil iyo hab-beereedka u adkaysta abaaraha ee heer qaran waxay maalgashadayaasha tusi doontaa in Somaliland aysan isku dayayn uun in ay waraabiso dadkeeda, balse ay si firfircoon uga shaqaynayso sugidda amniga cuntada iyo dejinta dhaqaalaheeda.
Waddada Loo Marayo Mustaqbalka
Somaliland waxay horay u tustay in ay leedahay awood diblomaasiyadeed oo ay ku abuuri karto iskaashiyo muhiim ah, iyo garasho ay ku tababarto jiilkeeda xiga ee injineerada nidaamyada biyaha ugu casrisan adduunka. Aasaaskii si guul leh ayaa loo dhigay.
Caqabadda degdegga ah ee haatan hortaagan xukuumadda Hargeysa ayaa ah sidii ay dardargelintan isugu geyn lahayd qorshe dhaqaale oo soo jiidan kara indhaha caalamka. Iyada oo qoraysa Istiraatiijiyad Biyaha Qaranka oo horay u sii qorshaysan, awood ahaan iyo hay'ad ahaanna dhisan, Somaliland waxay joojin kartaa in ay sugto abaarta xigta, waxayna bilaabi kartaa dhisidda kaabeyaasha lagama maarmaanka u ah ka guulaysiga ooharaadka.
Haddii Jabuuti ay heli karto 35 milyan oo doolar iyada oo soo bandhigtay aragti cad oo ku aaddan biyaheeda dhulka hoostiisa, Somaliland oo haysata khubaro heer caalami ah iyo isbahaysiyo joqoraafi-siyaasadeed oo sii xoogaysanaya, waa ay awooddaa in ay sidaas oo kale samayso, waana xilligii ay qaadi lahayd tallaabadaas.
