Falanqaynta Go'aanka Somaliland Safaaraddeeda Uga Furtay Qudus
- A Gallaydh Editorial
- May 23
- 5 min read
Tallaabadii dhawaan ay Xukuumadda Jamhuuriyadda Somaliland safaaraddeeda uga furatay magaalada Qudus (Jerusalem) ayaa abuurtay doodo iyo falanqayn diblomaasiyadeed oo baaxad leh, taas oo saameyn ku yeelatay fagaareyaasha siyaasadda ee Geeska Afrika iyo Bariga Dhexe. Go'aankan oo Somaliland kaga dhigaya inay Israel u aqoonsatay caasimaddeeda rasmiga ah, halka caalamka intiisa badani uu aqoonsan yahay magaalada Tel Aviv, ayaa ah mid u baahan in lagu eego il-siyaasadeed oo aad u qoto dheer.
Dad badan ayaa isweydiinaya sababta dal Muslim ah oo aan weli haysan aqoonsi buuxa uu u qaaday tallaabo xasaasi ah oo waddamo awood badani ay ka gabanayaan. In kasta oo ay jiraan dhaliilo arrintan loo jeediyay, haddana marka si dhab ah loo rogrogo siyaasadda arrimaha dibadda, masiirka danta qaranka, iyo baahida baaxadda leh ee ictiraaf raadinta, go'aankani waxa uu muujinayaa istaraatiijiyad dhiirran oo salka ku haysa "Waaqicnimada Siyaasadda". Maqaalkani waxa uu si qoto dheer u falanqaynayaa sharciga caalamiga ah ee ku gedaaman magaalada Qudus, is-shabahaadda Somaliland iyo Kosovo, iyo sababaha dhabta ah ee cudur-daarka u ah go'aankan taariikhiga ah.
Miyaa La Jabiyay Sharciga Caalamiga ah? Fahamka Laba-kaclaynta Qudus
Su'aasha ugu weyn ee inta badan shacabka iyo falanqeeyayaashu isweydiiyaan ayaa ah, go'aanka Somaliland ma jabiyay sharciga caalamiga ah? Si arrintan loo fahmo, waa in la kala saaro diidmada diblomaasiyadeed iyo xad-gudubka sharciga dhuleed. Jawaabta oo koobani waa maya, Somaliland may jabin sharciga caalamiga ah.
Sharciga caalamiga ahi waxa uu u aqoonsan yahay qaybta galbeed ee Qudus (West Jerusalem) dhul ay Israel leedahay (sovereign Israeli territory) tan iyo sannadkii 1948. Sidaa darteed, in safaarad laga furo qaybtaas galbeed jabin mayso sharciga dhuleed ee caalamiga ah. Hase yeeshee, khilaafka caalamka ee Qudus waa mid diblomaasiyadeed iyo mid siyaasadeed, kaas oo salka ku haya dhawr qodob oo aad u xasaasi ah:
Sharcigii 1980 ee Magaalada aan Qaybsanayn (The Undivided City Law): Sida uu dhigayay Heshiiskii Oslo ee sannadkii 1993, iyo heshiisyada caalamiga ahba, xalka labada dawladood (Two-State Solution) waxa uu dhigayaa in West Jerusalem ay noqoto caasimadda Israel halka East Jerusalem ay noqonayso caasimadda dawlad Falastiin yeelato. Balse sannadkii 1980, baarlamaanka Israel waxa uu meel mariyay sharci ay Qudus oo dhan kaga dhigeen caasimaddooda weligeed na aanay qaybsamin. Maadaama Israel ay diidday in ay sharci ahaan kala saarto galbeedka iyo bariga, dalalka shisheeye waxay ka baqaan in safaarad ay ka furtaan Qudus uu si dadban u xalaaleeyo gacan-ku-haynta sharci darrada ah ee Israel ay ku haysato qaybta bari.
Saamaynta Geeddi-socodka Nabadda: In safaaradaha la geeyo Tel Aviv waxay caalamka u ahayd hab dhexdhexaad ah oo lagu ilaalinayo wada-hadallada nabadda ee dhex mari kara Israa'iilinta iyo Falastiiniyiinta. Qaramada Midoobay iyo Midowga Yurub waxay aaminsan yihiin in aqoonsiga Qudus ka hor inta aan la gaadhin heshiis kama dambays ah, uu yahay xukun la sii riday oo meesha ka saaraya dhexdhexaadnimadii loo baahnaa si xal waara loo helo.
Go'aammada Qaramada Midoobay: Qorshihii Qaybinta ee Qaramada Midoobay ee sannadkii 1947 (Resolution 181) waxa uu Qudus u aqoonsaday magaalo ka madax-bannaan labada dhinac (corpus separatum) oo ay Qaramada Midoobay maamusho, maadaama ay muhiimad diineed u leedahay Yuhuudda, Masiixiyiinta, iyo Musliimiinta. Markii Israel ay ku dhawaaqday in Qudus tahay caasimaddeeda, Golaha Ammaanku wuxuu soo saaray Qaraarka 478 ee sannadkii 1980, kaas oo dalbaday in dhammaan dalalka xubnaha ka ah Qaramada Midoobay ay safaaradahooda ka saaraan magaaladaas.
Xasilloonida Gobolka: Inta badan dalalka caalamku waxay ka fogaadaan in ay safaarado ka furtaan Qudus si ay u ilaashadaan xidhiidhka diblomaasiyadeed, dhaqaale iyo ganacsi ee ay la leeyihiin dalalka Carabta iyo kuwa Islaamka, kana hortagaan banaanbaxyo iyo qalalaase amni oo ka dhaca Bariga Dhexe
Yaa Hore Uga Furtay Safaarad Qudus?
Somaliland keli kuma aha dariiqan cusub ee diblomaasiyadda. Hadda, siddeed waddan ayaa safaarado buuxa ku leh magaalada Qudus. Dalalkaas waxa ugu horreeya oo jidka furay United States, waxaana ku xiga Guatemala, Honduras, Kosovo, Papua New Guinea, Fiji, Paraguay iyo ugu dambayn Jamhuuriyadda Somaliland.
Tiradan ayaa la filayaa inay kor u kacdo sanadaha soo socda. Sidoo kale, dalal ay ka mid yihiin Argentina, Czech Republic, iyo Samoa ayaa si rasmi ah u shaaciyay qorshahooda ay safaaradahooda ugu rarayaan Qudus. Sannadkii 2025, Madaxweynaha dalka Argentina, Javier Milei, ayaa ku dhawaaqay inuu safaaradda dalkiisa ka rari doono Tel Aviv, isaga oo la safanaya waddamada qaaday tallaabadan dhinaca u janjeedha. Dalalka awoodda leh ee reer Yurub sida UK, France, iyo Spain waxay iyagu Qudus ku leeyihiin qunsuliyado u qaabilsan un arrimaha Falastiin, halka safaaradahooda waaweyni ay ku yaallaan Tel Aviv.
Dhinaca kale, dalka Australia ayaa sannadkii 2018 aqoonsaday West Jerusalem inay tahay caasimadda Israel, balse go'aankaas waa ay ka noqdeen sannadkii 2022 si ay dib ugula jaanqaadaan heshiiska beesha caalamka. Arrin taasi ka duwan, dalka Russia ayaa aqoonsaday West Jerusalem inay tahay caasimadda Israel, iyada oo si cad shardi uga dhigtay in East Jerusalem ay noqoto caasimadda dawlad Falastiin ay yeelato mustaqbalka.
Is-shabahaadda Somaliland iyo Kosovo: Halgankii Jebinta Go'doonka
Si loo fahmo go'aanka Somaliland, waa in si qoto dheer loo darso dhacdadii dalka Kosovo, oo ah dal dadkiisu u badan yihiin Muslimiin isla markaana u oommanaa aqoonsi buuxa. Tallaabada Somaliland qaadday waxay si weyn u shabaddaa dariiqii ay martay Kosovo.
Kosovo waxay u aqoonsatay Qudus caasimadda Israel si ay beddelkeeda u hesho (Quid pro quo) in Israel ay si rasmi ah u aqoonsato madax-bannaanida dalka Kosovo. Heshiiskan taariikhiga ah waxa uu ka dhashay heshiiskii saddex-geesoodka ahaa ee Washington Agreement ee dhacay September 2020 oo uu garwadeen ka ahaa Maraykanku. In kasta oo ujeeddada shirkii Washington ay ahayd in lagu hagaajiyo xidhiidhka dhaqaale ee Kosovo iyo Serbia, xukuumaddii Maraykanku waxay fursadaas u adeegsatay inay geliso qodobo Kosovo ku qasbaya inay xidhiidh la yeelato Israel, Qudusna aqoonsato.
Kosovo waxay ku dhawaaqday madax-bannaanideeda sannadkii 2008. In kasta oo dalal badan oo reer Galbeed ahi ay aqoonsadeen, haddana waxa hortaagnaa go'doomin xooggan oo kaga imanayay dalal waaweyn sida Russia, China, iyo dhowr dal oo ka tirsan Midowga Yurub, taas oo u diidday inay kursi ka hesho Qaramada Midoobay. Sidoo kale, Israel qudheedu taariikh ahaan way diiddanayd aqoonsiga Kosovo iyada oo ka cabsi qabta in madax-bannaanida Kosovo ay noqoto tusaale sharci (legal precedent) oo ay Falastiin u soo qaadato madax-bannaanideeda.
Si ay u dillaaciso go'doonkaas siyaasadeed, in Kosovo ay hesho aqoonsiga awood caalami ah oo saamayn leh sida Israel waxay u ahayd guul diblomaasiyadeed oo nafta ku soo celisay halgankeedii. Si ay u gaadho yoolkeeda, Kosovo waxay aqbashay tanaasul aan hore loo arag: In ay hareermarto is-afgaradkii caalamiga ahaa ee khilaafka Israel iyo Falastiin. Markii Kosovo ay bishii March 2021 si rasmi ah uga furtay safaaraddeeda Qudus, waxay noqotay waddankii ugu horreeyay ee reer Yurub ah iyo kii ugu horreeyay ee dadkiisu u badan yihiin Muslimiin ee qaada tallaabadaas. Waxay danteeda madax-bannaanida ka horumarisay caadooyinkii diblomaasiyadeed ee soo jireenka ahaa.
Gunaanad: Go'aan Adag oo u Dan ah Qaranka Somaliland
Somaliland waxay ku sugan tahay marxalad la mid ah tii Kosovo. In ka badan 35 sano, Somaliland waxay dhisatay dawlad dimuqraadi ah, amni ah, oo buuxisay dhammaan shuruudihii qaranimo. Haddana, beesha caalamku, gaar ahaan dalalka Carabta iyo kuwa Islaamka oo ay Somaliland ehel iyo ixtiraam u haysay, may siin wax muujinaya aqoonsi buuxa, iyaga oo ilaashanaya danta ay ku qabaan Muqdisho.
Marka la eego duruufaha siyaasadeed ee ku gedaaman aqoonsi raadinta, go'aanka Somaliland safaaraddeeda uga furatay Qudus waa mid salka ku haya "Pragmatism" ama waaqicnimo siyaasadeed. Sida Kosovo oo kale, Somaliland waxay mudnaanta koowaad siisay xaqiijinta yoolkeeda madax-bannaanida. Dowladda Israel waxay leedahay saamayn xooggan oo dhinaca diblomaasiyadda ah, gaar ahaan gudaha Washington iyo waddamada reer Galbeedka, taas oo Somaliland u furi karta albaabo markii hore xidhnaa.
Halganka dhismaha qaran iyo ictiraaf raadintu waxa uu inta badan ku qasbaa dawladaha in ay qaataan go'aamo adag oo dhiirran. Somaliland ma samaynayn cadaw-tinimo ay u hayso shacabka Falastiin, balse waxay qaadatay go'aan ku dhisan danteeda gaarka ah, si la mid ah sidii dalalka Carabta ee saxeexay heshiiskii Abraham Accords ay dantooda dhaqaale iyo amni uga horumariyeen qadiyaddii caadiga ahayd. Somaliland waxay caddaysay in ay diyaar u tahay dhismaha iskaashi istaraatiijiyadeed oo u adeegaya masiirka shacabkeeda, iyada oo danta qaranka Somaliland ka sarraysiisa aragtiyaha xeer-ilaalinta diblomaasiyadda caadiga ah ee caalamka. Go'aankani waxa uu calaamad u yahay weji cusub oo ah in Somaliland ay u ciyaarayso shaxda siyaasadda sida qaran madax-bannaan oo garanaya halka dantiisu ku jirto.
