Sida Xukuumaddu u Baalmartay Xeerka Dawladaha Hoose, Xeer Lr. 23/2019

Magaalada xeebeedka Berbera, waxa ka dhalatay dood dastuuri ah oo khatar ku ah aasaaska nidaamka maamul-daadejinta iyo dimuqraadiyadda Somaliland. Sideed xildhibaan oo ka tirsan golaha deegaanka ee la soo doortay ayaa dhawaan gudbiyay eedeymo rasmi ah oo qoran oo ka dhan ah Maayar Cabdishakuur Ciddin, taas oo dhalisay mooshin sharci ah oo xilka lagaga qaadayo. Xildhibaanadan oo haysta aqlabiyad buuxda, waxay raaceen tallaabo kasta oo habraaca sharcigu farayo.

Hase ahaatee, xukuumadda dhexe ayaa soo faragelisay. Wasaaradda Dawladaha Hoose iyo Horumarinta Degmooyinka (oo hore qayb ka ahaan jirtay Wasaaradda Arrimaha Gudaha) ayaa soo dhex gashay si ay u hor istaagto kalfadhiga aan caadiga ahayn, iyada oo ku andacoonaysa in aanay "ku qancin" eedeymaha loo soo jeediyay maayarka.

Halkan waa in si cad loo xuso in falanqaynta xasaraddani aanay la macno ahayn in dhinac laga noqdo masiirka siyaasadeed ee Maayar Ciddin, mana aha mid lagu xaqiijinayo dhab-ahaanshaha eedaha loo soo jeediyay. Faalladani ma taageerayso, mana diidayso in xilka laga qaado. Beddelkeeda, diiradda waxa si adag loo saarayaa oo keliya sharciga habraaca iyo cawaaqib-xumada dastuuriga ah ee ka dhalan karta faragelinta xukuumadda. Sidaas darteed, dhacdada Berbera maaha oo keliya khilaaf siyaasadeed oo maxalli ah; waa tijaabo adag oo lagula kacayo Xeerka Ismaamulka Gobolada iyo Degmooyinka (Xeer Lr. 23/2019). Marka si qoto dheer loo eego qoraalka sharciga, waxa si cad u muuqanaysa in xukuumadda dhexe ay ka gudubtay xuduudeedii sharci, taas oo abuuraysa hannaan khatar ah oo golayaasha deegaanka ka dhigi kara uun laamo hoos yimaada awoodda fulinta.

Saldhigga iyo Qaab-dhismeedka Mooshin Sharci ah

Si loo fahmo miisaanka iyo halista faragelinta Wasaaradda, waa in dib loo raaco habraacyada sharciga ah ee loogu talagalay in lagu ilaaliyo madax-bannaanida maamulada hoose. Sida uu dhigayo Xeer Lr. 23/2019, Berbera waxa ay ka tirsan tahay degmooyinka Darajada "A", waxaanay leedahay gole deegaan oo ka kooban 13 xubnood.

Qodobka 70aad ee xeerku waxa uu si cad u qeexayaa habraaca xil-ka-qaadista maayarka. Farqadda 2aad ayaa dhigaysa in soo jeedinta xil ka qaadistu ay u baahan tahay taageerada ugu yaraan saddex-meelood meel (1/3) xubnaha golaha. Gole ka kooban 13 xubnood, tani waxay u dhigantaa shan xildhibaan. Mooshinka Berbera waxa dabada ka riixayay sideed xubnood, taas oo aad uga badan tirada bilowga ah ee sharcigu jideeyay.

Marka codsigan rasmiga ah ee qoran la gudbiyo, sharcigu meel ugama bannaaneen mala-awaal iyo fasiraad kale. Maayarku waxa uu sharci ahaan ku qasban yahay in uu qabto kalfadhi aan caadi ahayn muddo saddex maalmood gudahood ah. Berbera dhexdeeda, 72-kaas saacadood ee sharciga ahaa waxay ku idlaadeen iyada oo uusan Maayar Ciddin wax falcelin ah samayn.

Marka uu maayarku gudan waayo waajibaadkaas, sharcigu waxa uu diyaariyay xal degdeg ah. Qodobka 70aad, Farqaddiisa 3aad, waxay xilkaas ku wareejinaysaa Badhasaabka Gobolka, kaas oo la siiyay muddo shan maalmood ah si uu u qabto kalfadhiga. Beddelkii ay ka gudan lahaayeen waajibaadkaas maamul, laamaha gobolka iyo xukuumadda dhexe waxay ku heshiiyeen in ay gebi ahaanba fadhiisiyaan oo ay hor istaagaan nidaamkii sharciga ahaa.

---

Xad-gudubka Wasaaradda: Waa Maamulayaal, Maaha Garsoorayaal

Cudur-daarka xukuumadda dhexe ay u cuskatay hor-istaagga kalfadhiga waxa uu salka ku hayaa dooda ah in aanay "ku qancin" eedaha loo jeediyay maayarka. Akhris qoto dheer oo lagu sameeyo xeerka ayaa daaha ka rogaya in Wasaaradda Dawladaha Hoose iyo Horumarinta Degmooyinka aanay haba yaraatee lahayn awood ay ku qiimeyso, ku xukunto, ama ku diiddo eedeymahan.

Sida ku cad Qodobka 70aad, Farqaddiisa 5aad, xil ka qaadista maayarku waxay ku ansaxaysaa aqlabiyad buuxda (kala badh iyo hal). Berbera marka la joogo, tani waxay ka dhigan tahay todoba cod. Maadaama sideed xildhibaan ay barbar taagan yihiin mooshinka, xil ka qaadista maayarku waxay ahayd mid xisaab ahaan iyo sharci ahaanba hubaal ah. Qiimeynta eedeymaha loo soo jeediyay maayarka waa xaq dastuuri ah oo u gaar ah xildhibaanada codaynaya, ee maaha shaqo u taal mas'uuliyiinta xukuumadda dhexe.

Xilka Wasaaradda, sida lagu qeexay Qodobka 105aad, waa kormeer maamul, sugidda amniga, iyo hagidda siyaasadda guud ee qaranka. Iyagu waa fududeeyayaasha sharciga, ee maaha ilaaladiisa is-hortaagga ku sameyn karta.

Arrimaha ugu muhiimsan waxaa ka mid ah in Qodobka 105aad, Farqaddiisa 2aad, uu dhigayo qodob adag oo aan la dafiri karin, kaas oo looga hortagayo xad-gudubka xukuumadda. Waxa uu si cad uga mamnuucayaa xukuumadda dhexe in ay soo saarto wareegto ama amar burinaya ama is hortaagaya fulinta iyo ku dhaqanka Xeerka Ismaamulka Gobolada iyo Degmooyinka. Markii ay si badheedh ah u hor istaagtay kalfadhigii golaha ee sharcigu jideeyay, Wasaaraddu waxay jebisay isla xeerkii loo xilsaaray in ay ilaaliso.

---

Halista Ka Dhalan Karta iyo Tusaalaha Xun ee Somaliland

Is-mari-waaga ka taagan Berbera waxa uu digniin culus u yahay mustaqbalka nidaamka dawladnimo ee Somaliland. Mabda'a baahinta awoodda waxaa loo dejiyay si loo xaqiijiyo in madaxda deegaanku ay si toos ah ula xisaabtami karaan bulshada ay matalaan iyaga oo sii maraya xildhibaanada la doortay.

Haddii Wasaaradda Dawladaha Hoose iyo Horumarinta Degmooyinku ay ku guulaysato in ay caadi ka dhigto falka curyaaminta mooshinada sharciga ah ee deegaanka, madax-bannaanidii golayaasha deegaanku waxay noqonaysaa dhalanteed. Maayarada dalka oo dhami waxay ogaan doonaan in aanay dambe u baahnayn in ay kasbadaan kalsoonida golayaashooda deegaanka iyo shacabkooda. Beddelkeeda, jiritaankooda siyaasadeed waxa uu gebi ahaanba ku xidhnaan doonaa taageerada iyo gacan-siinta Hargeysa.

Xaaladdani waxay xildhibaanadii la doortay si dhab ah uga xayuubinaysaa hubkoodii ugu weynaa ee la xisaabtanka. Haddii aqlabiyad midaysan oo sideed cod ahi aanay fulin karin mooshin sharci ah gudaha degmo Darajada "A" ah, awooddii dimuqraadiga ahayd ee golaha deegaanku waxay isku beddelaysaa mid aan tabar lahayn.

---

Doorka Dhabta ah ee Xukuumadda Dhexe

Qaab-dhismeedka sharciga ah ee Somaliland waxa uu si taxadir leh isugu dheellitiraa ismaamulka deegaanka iyo wada-jirka qaranka. Wasaaradda Dawladaha Hoose iyo Horumarinta Degmooyinku waxay lagama maarmaan u tahay isku-dubbaridka horumarka qaranka, sugidda amniga, iyo dhisidda awoodda dawladaha hoose. Si kastaba ha ahaatee, in ay noqoto garsoor qiimeeya eedaha loo soo jeediyo maayarada , waa arrin gebi ahaanba ka baxsan awooddeeda shaqo.

Xalka xiisadda Berbera waa in aan laga raadin wareegtooyin kasoo baxa awoodda fulinta ama fasiraadaha shakhsiyadeed ee wasaaradaha xukuumadda dhexe. Xalku waa in laga dhex raadiyo ku dhaqanka suuban ee Xeer Lr. 23/2019. Waa in xukuumadda dhexe ay faraha kala baxdo arrintan, u oggolaato badhasaabka gobolku in uu guto xilkiisa sharci, una madax bannaaneeyo xildhibaanadda ee la doortay ee Berbera in ay dhiibtaan codkooda. Tallaabo kasta oo intaas ka baxsan waxay noqonaysaa xad-gudub toos ah oo sharciga lagula kaco iyo dib-u-dhac weyn oo ku yimaada la xisaabtanka dimuqraadiga ah ee Somaliland.