Soomaaliya oo Gashay Firaaqo Dastuuri ah iyo Isbaheysiga Xididdada U Siibaya Xukuumadda Xasan Sheekh
- Hassan Gallaydh
- May 16
- 4 min read
MUQDISHO (May 16, 2026) Taariikhda siyaasadda Soomaaliya waxay gashay baal cusub oo madow, kadib markii ay si rasmi ah u dhalatay bisha May 15, 2026, oo ah taariikhdii uu ku ekaa muddo xileedka dastuuriga ah ee Madaxweynaha Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya, Xasan Sheekh Maxamuud. Dalku wuxuu saaka ku waabariistay xasarad siyaasadeed iyo firaaqo dastuuri ah oo aan la saadaalin karin halka ay sal dhigi doonto.
Mucaaradka oo isugu jira madaxweyneyaashii hore ee dalka, hoggaamiyeyaasha maamul goboleedyada, iyo isbaheysiga cusub ee Golaha Mustaqbalka Soomaaliyeed, ayaa si wada jir ah hoosta uga xarriiqay in Xasan Sheekh uu hadda yahay "Madaxweynihii Hore". Doodan ayaa timid kadib markii ay burbureen wada-hadalladii xasaasiga ahaa ee intii u dhaxaysay May 13 ilaa May 15 ka socday xarunta Xalane ee magaalada Muqdisho.
Xasaraddan ayaa salka ku haysa isku dayga xukuumadda Xasan Sheekh ay ku doonayso in ay dalka ku maamusho muddo kordhin hal sano ah, taas oo ay sabab uga dhigtay in dalka loo diyaariyo doorasho qof iyo cod ah iyo isbeddello dastuuri ah. Balse mucaaradka ayaa tallaabadan u arka af-gambi siyaasadeed iyo jabin furan oo lagu sameeyay heshiiskii bulshada (Social Contract).
Burburkii Xalane iyo Geerida Nidaamkii Federaalka
Madaxweynaha Puntland Siciid Cabdullaahi Deni oo khudbad taariikhi ah ka jeediyay magaalada Muqdisho ayaa bannaanka soo dhigay fashilkii ku yimid wada-hadalladii beesha caalamku garwadeenka ka ahayd. Deni waxa uu si adag u eedeeyay Madaxweyne Xasan Sheekh isaga oo sheegay in uu tirtiray nidaamkii federaalka ee dalku isku raacsanaa.
"Madaxweynaha muddo-dhaafka ah wuxuu caawa janaaso ku tukaday Soomaaliyadii Federaalka isku raacsaneyd, wuuna kala diray," ayuu yidhi Madaxweyne Deni.
Isaga oo sii faahfaahinaya siday wax u dhaceen intii uu shirku socday, Deni waxa uu xaqiijiyay in beesha caalamku ay ka quusatay is-fahamwaaga taagan.
"Shirkii Xalane ee aad maqasheen in uu fashil ku soo dhamaaday, ajnabigii ayaa 3 jeer fadhiga ka kacay carro aawadeed balse, Madaxweyne Shariif Sheekh Axmed ayaa qancinayay isaga oo nagu yiri, bal suga wali oday Xasan Sheekh Maxamuud xal kale ayaa ka soo bixi doona," ayuu raaciyay.
Hadalkan ayaa xaqiijinaya in kalsoonidii iyo tanaasulkii siyaasadeed ay gebi ahaanba meesha ka baxeen, isla markaana xukuumaddu ay door bidday in ay keligeed qaadato go'aamo masiiri ah.
Hanjabaadda Sheekh Shariif: Markii Dulqaadkii Isku Beddelay Cadhada
Arrinta ugu xasaasisan ee xiisaddan sii hurisay ayaa ahayd khudbadii Madaxweynihii hore Sheekh Shariif Sheekh Axmed, oo inta badan lagu yaqaanno in uu yahay siyaasi aamusan oo u janjeedha xallinta khilaafaadka. Markan, Sheekh Shariif wuxuu jeediyay hanjabaad toos ah oo muujinaysa in xadhiggii is-fahamku uu go'ay, isaga oo dowladda ugu digay in awood ciidan aanay shaqayn doonin.
"Dabaabaad haddaad haysato nama cabsi gelinayaan. Wiilal badan oo qoryo haysta iyo hub badan haddaad haysato nama cabsi gelinayaan. Annagu waxaan nahay dad Ilaahay ku kalsoon, waxa ay ka shaqeynayaanna yaqaanna," ayuu si kulul u yidhi Sheekh Shariif.
Wuxuu xusay in isaga iyo Deni ay hore uga digeen khatarta muddo kordhinta, isaga oo si cad u yidhi,
"Hadda inuu soo istaago oo yiraahdo anaa sanad ku darsaday, oo afkiisa ka sheegto, waxaan is leeyahay waa meeshii uu ku dhiman lahaa ayuu taagan yahay."
Ereybixintan adag ee Sheekh Shariif ayaa falanqeeyayaasha siyaasaddu ku tilmaameen mid xambaarsan farriin dagaal. In siyaasi qunyar socod ah uu gaadho heer uu geeri siyaasadeed ama mid jidheed ugu hanjabo madaxweynaha talada haya, waxay muujinaysaa in dalku qarka u saaran yahay gacan ka hadal iyo burbur hor leh. Shariif waxa uu sidoo kale eedeeyay cabudhinta dhalinyarada ka soo horjeeda dowladda iyo waddooyinka la xidhay, isaga oo dowladda ku sifeeyay mid u dhaqmaysa si kalitalisnimo ah.
Doodda Dastuuriga ah iyo Baaqa Farmaajo
Dhinaca kale, Madaxweynihii hore Maxamed Cabdillaahi Farmaajo ayaa isagu qaatay waddo dastuuri ah, isaga oo soo saaray war-murtiyeed uu ku qeexayo sharci darrada xukuumadda hadda jirta. Farmaajo wuxuu cuskanayaa in sida ku cad qodobbada 60-aad iyo 91-aad ee Dastuurka KMG ah, ay dhammaatay muddadii sharciga ahayd ee Madaxweynaha iyo Baarlamaanka.
"Sida ku cad qodobka 103 ee Dastuurka KMG ah, Xukuumadda hadda jirta waxa ay noqotay mid xil-gaarsiin ah oo aan lahayn awood ay ku qaadan karto go'aammo masiiri ah oo saameynaya mustaqbalka dalka," ayuu yidhi Farmaajo.
Wuxuu ku baaqay wadatashi qaran oo lagu samatabbixinayo dalka, isaga oo farta ku fiiqay in loo baahan yahay heshiis siyaasadeed si dalka looga saaro firaaqadan.
Baaqa Loo Diray Ciidamada: Digista Kala Jabka
Qodobka ugu halista badan ee ku jira xiisaddan ayaa ah saamaynta ay ku yeelan karto Ciidamada Qalabka Sida. Farmaajo iyo Golaha Mustaqbalka Soomaaliyeed ayaa labaduba farriin toos ah u diray ciidamada. Golaha Mustaqbalka ayaa si cad ciidamada ugu baaqay in aanay qaadan "amarro fulineed" oo ka yimaada Xasan Sheekh, halka Farmaajo uu ugu baaqay in ay ka fogaadaan ku-milanka siyaasadda iyo in loo adeegsado cabbudhinta shacabka.
Baaqyadan ayaa xasuusinaya xasaraddii 2021 markii ciidamada dawladdu ay u kala jabeen garab dowladda taageersan iyo garab mucaaradka taabacsan (Badbaado Qaran), taas oo dalka dib ugu celisay jidhkii dagaallada sokeeye. Khatarta maanta taagan ayaa ah in haddii aan xal degdeg ah la helin, ciidamada dagaalka kula jira Al-Shabaab ay dhex faraha la galaan siyaasadda, taas oo wiiqi doonta amniga guud ee qaranka.
Gunaanad: Mustaqbal Mugdi Ku Jiro
Soomaaliya waxay maanta dhex dabbaalanaysaa mawjado siyaasadeed oo aad u khatar badan. Dhanka kale xukuumadda federaalku waxay ku adkaysanaysaa in isbeddellada dastuurku ay yihiin kuwo sharci ah oo dalka u jiheynaya doorasho dadweyne, halka mucaaradkuna ay u arkaan muddo kororsi sharci darro ah.
Dhicitaanka shirkii Xalane iyo ku dhawaaqista isbaheysiyada mucaaradka ee ah in Xasan Sheekh uu yahay madaxweyne hore, waxay daaha ka rogtay in kalsoonidii dhismaha dawladnimada Soomaaliya ay burburtay. Waxa hadda soo ifbaxaya "gogol siyaasadeed" cusub oo ay mucaaradku isugu imanayaan, taas oo halis ku ah awoodda dowladda dhexe.
Dalku wuxuu u baahan yahay tanaasul taariikhi ah. Haddii Xasan Sheekh ku adkaysto waddadiisa, mucaaradkuna ay sii wadaan abaabulkooda, xaaladdu waxay isku beddeli kartaa mid gacan ka hadal ah oo tirtirta horumarkii yaraa ee laga sameeyay dagaalka kooxaha argagixisada iyo dib-u-dhiska hay'adaha dawladda. Maalmaha soo socda ayaa ah kuwo masiiri ah oo go'aamin doona in Soomaaliya ay ka gudbi doonto kala guurkan kharaar iyo in ay dib ugu laaban doonto fowdadii shalay.
