Sida Dagaalka Bariga Dhexe U Curyaamiyay Itoobiya, iyo Dalalka Aasiya oo ku Laabtay Dhuxusha

Addis Ababa, Itoobiya Xilli xiisadda siyaasadeed iyo dagaalka u dhexeeya Maraykanka, Israa'iil iyo Iiraan uu gabi ahaanba ruxay nidaamkii isku-socodka ganacsiga caalamka, saamaynta dhibaatadaas ayaa si ba'an looga dareemayaa waddamada soo koraya ee aan badda lahayn. Dalka Itoobiya oo si weyn ugu tiirsan shidaalka dibadda laga keeno, ayaa wajahaya xasaraddii tamareed ee ugu xumayd taariikhda dhow, taas oo xukuumadda ku qasabtay in ay qaaddo tallaabooyin gurmad ah oo dhidibbada u siibaya dhaqdhaqaaqii caadiga ahaa ee dalka.

Laga bilaabo 31 March 2026, dawladda Itoobiya ayaa dhaqangelisay nidaam adag oo lagu xakamaynayo qaybinta iyo isticmaalka shidaalka. Go'aankan ayaa yimid kadib markii in ka badan 180,000 oo metric tons oo shidaal ah ay soo gaadhi waayeen dalka, sababo la xidhiidha khalkhalka amni ee ka jira Bariga Dhexe.

Wasiirka Ganacsiga iyo Is-dhexgalka Gobolka ee Itoobiya, Kassahun Gofe, ayaa xaqiijiyay in dalalkii ay heshiisyada dhaadheer la lahaayeen ay ku war-geliyeen in aanay awoodin in ay soo dhoofiyaan shidaalkii lagu ballamay. Tani waxay sababtay in sahaydii maalinlaha ahayd ee naaftada (white diesel) ay hoos uga dhacdo 9.2 milyan oo litir ilaa 4.5 milyan oo litir.

---

Tallaabooyin Adag Iyo Fasaxyo Qasab Ah

Si looga hortago in dalku uu galo fashil dhaqaale iyo mid isku-socod, xukuumadda iyo hay'adaha dawladda ayaa soo saaray awaamiir adag oo lagu yaranayo isticmaalka shidaalka. Wargeyska maxalliga ah ee The Reporter ayaa xaqiijiyay in dawladdu ay fartay hay'adaha dawladda iyo shirkadaha qaranku in ay shaqaalaha aan daruuriga ahayn (non-essential staff) geliyaan fasax sannadeed qasab ah, si loo yareeyo baahida gaadiidka dadweynaha iyo ciriiriga shidaalka.

Shirkadda weyn ee warshadaha dawladda ee Ethio Engineering Group, oo leh in ka badan 3,000 oo shaqaale ah, ayaa durbadiiba shaqaalaheeda ku amartay in ay shaqada ka qabtaan guryaha, shirarkana ay ku galaan qaab fogaan-arag ah (virtual). Shirkaddu waxay sidoo kale jartay qoondadii shidaalka ee bishii la siin jiray madaxda sarsare, iyada oo isku-raacida gaadiidka (transport pooling) ka dhigtay mid qasab ah. Tallaabooyinkan ayaa ka dhashay safaf dhaadheer oo saacado badan qaadanaya oo ay gaadiidku u galeen kaalmaha shidaalka ee caasimadda Addis Ababa iyo magaalooyinka kale.

---

Khasaaraha Dhaqaale Iyo Suuqa Madow

Qiimaha shidaalka ee suuqyada caalamka ayaa cirka isku shareeray. Wasiir Kassahun ayaa tilmaamay in foostada naaftada oo hore u ahaan jirtay 80 doolar ay haatan gaadhay 230 doolar, halka shidaalka caadiga ah (gasoline) uu ka kacay 70 doolar ilaa 150 doolar. In kasta oo ay caddayn khubarada dhaqaaluhu in xigashada qiimaha ee warbaahinta dawladdu ay yara khaldan tahay maadaama qiimaha caalamiga ah lagu saleeyo saliidda ceydhiin (crude oil) ee aan lagu salayn naafto la sifeeyay, haddana tirooyinkani waxay si dhab ah u turjumayaan daxalka sicir-bararka tamarta.

Si looga badbaado in sicir-bararku uu shacabka ceejiyo, dawladdu waxay bilowday in ay shidaal qaali ah ka iibsato suuqyo dadban, iyada oo weli sii wadda kabidda (subsidy) shidaalka. Wasiirka ayaa xusay in dawladdu ay haatan litirka naaftada ah ku kabto 95 birr, halka gasoline-ka ay ku kabto 42 birr. Guud ahaan, xukuumaddu waxay hore u kharash garaysay 262 bilyan oo birr oo lagu kabay shidaalka, iyada oo bishiiba ay ku baxdo lacag u dhexaysa 15 ilaa 20 bilyan oo birr.

Maamulka ayaa sidoo kale abuuray guddi hawlgal oo 24 saacadood shaqaynaya si ay ula socdaan qaybinta shidaalka oo hadda mudnaan gaar ah la siinayo mashaariicda muhiimka ah, gaadiidka xamuulka, cagafyada beeraha iyo basaska dadweynaha. Si adag ayaa loola dagaallamayaa suuqa madow, waxaana la xidhay 658 qof oo ay ku jiraan masuuliyiin dawladeed oo lagu eedeeyay xod-xodasho iyo iibinta shidaal sharci darro ah, iyada oo dawladdu ay la wareegtay in ka badan 720,000 oo litir.

---

Saamaynta Caalamiga ah: Aasiya Oo U Ruratay Dhuxul

Xasaradda tamareed ee ka dhalatay Bariga Dhexe kuma eka oo keliya Geeska Afrika. Waa xaalad caalami ah oo baddashay siyaasaddii tamarta ee dalal badan oo adduunka ah. Dalalka dhaca qaaradda Aasiya, gaar ahaan Hindiya, Sri Lanka, Nepal iyo Bangladesh, ayaa si ba'an u dareemay go'itaanka gaastii laga keeni jiray waddamada Khaliijka.

Si ay u maareeyaan baahidooda tamareed iyo in warshadahoodu aanay istaagin, dalalkan ayaa dib u jaleecay xilliyadii hore, iyaga oo si xawli ah u bilaabay adeegsiga dhuxusha dhirta (charcoal) iyo dhuxul dhagaxda (coal). Isbeddelkan lama filaanka ah ayaa sababay in suuqyada dhuxusha ee qaaradda Aasiya ay noqdaan kuwa ugu mashquulka badan xilligan, halkaas oo la kala iibsanayo kumannaan tan oo dhuxul ah maalin kasta.

Isku soo wada duuboo, qalalaasaha ka taagan Itoobiya iyo dib-u-jaleecida dhuxusha ee Aasiya ayaa ah tusaalooyin nool oo muujinaya sida dhaqaalaha dunidu isugu xidhan yahay. Dagaalka ka socda meel kumanyaal kiiloomitir u jirta Addis Ababa ama New Delhi ayaa awood u yeeshay in uu damiyo nalalka guryaha, isla markaana uu beddelo hab-nololeedkii malaayiin qof, taas oo dawan qaylo-dhaan ah u garaacaysa dalalka soo koraya in ay yareeyaan ku tiirsanaantooda shidaalka shisheeye, una jihaystaan tamar la isku halayn karo oo maxalli ah.