Maxay Jaamacadaha Somaliland U Soo Saarayaan Qalin-jabiyeyaal Aan Suuqa Shaqadu Qaadi Karin?

Tobannaan kun oo arday ayaa sanad kasta jaamacado ka baxa, balse dhaqaalaha dalka ma helayo xirfadaha uu u baahan yahay—taas oo abuuraysa jiil shahaado haysta balse shaqo la’.

---

Sanad kasta, ku dhowaad 25,000 arday ayaa ka qalin-jabisa jaamacadaha Somaliland. Tiro ahaan, tani waa guul waxbarasho oo la taaban karo, gaar ahaan marka la eego halka dalku ka soo baxay: burbur, dagaal sokeeye, iyo dib-u-dhis bulsho oo adkaa. Si kastaba ha ahaatee, marka tiradaas lala barbar dhigo heerka shaqo-la’aanta dhalinyarada, iyo cabashada joogtada ah ee ka imanaysa hay’adaha iyo ganacsiyada gaarka loo leeyahay, waxa soo baxaya su’aal adag: maxaa khaldan?

Halkan ayay ka bilaabataa mushkiladda loo yaqaan degree inflation iyo skills gap—laba dhibaato oo isku xiran, isla markaana si isa soo taraysa u wiiqaya mustaqbalka waxbarasho iyo dhaqaale ee Somaliland.

Jaamacadda oo isu beddeshay “warshad”

Sababta ugu horreysa ee dhibaatadan salka u ah waa qaabka ay u shaqeeyaan jaamacadaha intooda badan. Maanta, jaamacaddu inta badan ma aha xarun si adag u kala shaandhaysa ardayda, kana shaqaysa tayada aqoonta; waxay si isa soo taraysa ugu egyihiin warshado soo saaraya shahaadooyin.

Hab-gelinta ardayda badankeedu waa mid furan: haddii aad bixin karto kharashka waxbarashada, waad soo gelaysaa. Xulasho aqooneed, imtixaan gelitaan oo adag, ama qiimeyn dhab ah oo lagu ogaado kartida ardayga—intooda badan way ka maqan yihiin nidaamka.

Tani waxay abuurtay qaab dhaqaale oo jaamacaduhu ku tiirsan yihiin tirada ardayda, halkii ay ka eegi lahaayeen natiijada ay ka gaadhayaan suuqa shaqada. Shahaadadu waxay noqotay badeecad, ardayguna macaamiil.

Is-dheelli-tir la’aanta maaddooyinka la barto

Dhibaatada labaad waa ku-ururista ardayda hal nooc oo culuum ah. Inta badan qalin-jabiyeyaasha Somaliland waxay ka yimaaddaan kulliyadaha:

• Maamulka Ganacsiga

• Maamulka Dawliga ah

• Maamulka Guud

• IT guud oo aan takhasus lahayn

Sababta? Maaddooyinkani waa kuwo si sahlan loo dhigo, kharash yar ku baxo, lana aaminsan yahay inay “xafiis” horseedaan. Laakiin xaqiiqadu waa mid kale: suuqa shaqadu ma nuugo kumannaan maamule sanad kasta.

Dhanka kale, dhaqaalaha Somaliland wuxuu si daran ugu baahan yahay xirfado kale:

• Kalluumaysi iyo culuumta badda

• Macdanta iyo geology-ga

• Injineernimo (dhisme, koronto, farsamo)

• Xirfadaha farsamada (technicians, surveyors)

• Caafimaadka dadweynaha, shaybaadh, kalkaalinta

• Tamarta la cusboonaysiin karo iyo maaraynta biyaha

Kala fogaanshahan u dhexeeya waxa la barto iyo waxa loo baahan yahay waa xudunta skills gap-ka.

Jaamacad iyo suuqa shaqada oo aan is arkin

Dhibaato kale oo inta badan la illoobo waa xidhiidh la’aanta u dhaxaysa jaamacadaha iyo loo-shaqeeyayaasha. Arday badan ayaa jaamacad ka baxa iyaga oo:

• Aan waligood gelin goob shaqo

• Aan qaadan tababar (internship) rasmi ah

• Aan adeegsan qalab xirfadeed

• Aan qorin warbixin shaqo ama daraasad la adeegsan karo

Natiijadu waa qalin-jabiye shahaado haysta, balse aan diyaar u ahayn shaqo dhab ah. Loo-shaqeeyayaashuna waxay ku khasbanaadaan inay dib u tababaraan ama ay shaqaale ajnabi ah keensadaan.

Saamaynta ku dhacaysa dhalinyarada iyo qaranka

Shaqsiyan, tani waxay dhalisaa niyad-jab, jahawareer, iyo rajo-beel. Dhalinyaro wax baratay balse shaqo la’ ayaa ku qasbanaata ganacsi aan xirfaddooda la jaanqaadin, ama tahriib ay noloshooda halis gelinayaan.

Dhaqaale ahaan, Somaliland waxay luminaysaa fursado waaweyn. Mashruucyo horumarineed ayaa gaabiya, maalgashi shisheeye ayaa ku xirnaada shaqaale dibadda laga keeno, lacag badanna dalka way ka baxdaa.

Si ka sii khatar badan, bulsho ay ku badan yihiin dhalinyaro wax baratay balse shaqo la’ waxay wajahdaa xasillooni-darro siyaasadeed iyo bulsho.

Sidee xal loo heli karaa?

Xalka ma aha in la yareeyo waxbarashada, balse waa in la saxo jihadeeda. Somaliland waxay u baahan tahay:

1. In dib loo qiimeeyo manhajka jaamacadaha, lana waafajiyo baahida dhaqaale.

2. In la xoojiyo TVET-ka (Technical and Vocational Education), lana jebiyo fikirka ah in xirfadaha farsamadu ka hooseeyaan shahaado jaamacadeed.

3. In la adkeeyo hay’adaha aqoonsiga, lana dejiyo shuruudo adag oo gelitaanka iyo tayada waxbarashada ah.

4. In la dhiirrigeliyo culuumta baahida weyn leh, iyada oo loo marayo deeqo waxbarasho iyo dhiirrigelin dawli ah.

5. In shaqo-qaadashada dawladdu ku salaysnaato xirfad iyo karti, halkii ay ka ahaan lahayd kaliya shahaado.

Gunaanad: Tiro ma dhisto qaran, tayo ayaa dhista

Somaliland dhibaato kama hayso “arday aad u badan”; dhibaato waxay ka haysataa aqoon aan la jaanqaadin baahida dalka. Qaran yar oo dhaqaalihiisu kooban yahay ma qaadi karo nidaam waxbarasho oo soo saaraya shahaadooyin calaamad uun ah.

Waxbarashadu waa inay noqotaa matoor wax soo saar, ee ma aha meel dhalinyarada lagu hakiyo. Haddii Somaliland rabto horumar waara, waa inay ka gudubtaa tirada qalin-jabiyeyaasha una gudubtaa tayada iyo adeegsiga aqoontooda. Halkaas ayay ka bilaabataa mustaqbal shaqeeya.