Sida Uu U Dumay Nidaamkii Federaalka Ee Soomaaliya
- A Gallaydh Editorial
- Mar 22
- 7 min read
Markii Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud uu xilka la wareegayay bishii Meey 2022, waxa uu xafiiska ku yimid ballanqaad ahaa Soomaaliya heshiis ah. Isaga oo garab taam ah ka helaya dhammaan shanta Dawlad Goboleed, xukuumaddiisu waxay markii hore horseedday rajo ku aaddan waa cusub oo iskaashi iyo dowlad-dhisid ah. Maanta, xilli muddo-xileedkiisii asalka ahaa uu ku dhow yahay dhammaadkiisa 15-ka Meey 2026, aragtidaasi gebi ahaanba way fashilantay.
Nidaamka siyaasadeed ee Soomaaliya, oo ahaa dhisme jilicsan oo si dhib badan lagu soo yabyabayay labaatankii sano ee la soo dhaafay iyada oo loo marayo federaaliisim ku dhisan wada-xaajood, ayaa haatan gabi ahaanba dumay. Go'aankii taariikhiga ahaa ee 17-kii March 2026 ay Dawlad Goboleedka Koonfur Galbeed xidhiidhka ugu jartay xukuumadda dhexe, ayaa Dawladdii Federaalka u soo riday maamul-hoose oo ku kooban caasimadda Muqdisho. Waxa ay haatan taageero ka haysataa oo keliya labada maamul goboleed ee Galmudug iyo Hirshabeelle, kuwaas oo Madaxweynaha la wadaaga isirkiisa beeleed.
Si loo fahmo sida ay jamhuuriyad federaal ah oo midaysnayd ugu kala jabtay gobollo madax-bannaan oo is-haya wax ka yar afar sano gudahood, waa in la baadho isha dhabta ah ee khilaafka: riixitaanka qasabka ah iyo go'aanada halka dhinac ah ee ku wajahan wax-ka-beddelka dastuurka iyo hannaanka doorashooyinka.
Khilaafka: Nidaamka Qof Iyo Cod Iyo Xadgudubka Dastuuriga Ah
Asalka dhibaatada haatan taagan ma ahayn mid milatari, balse wuxuu ahaa mid sharci-dejin. Badhtamihii 2023, xarunta madaxtooyada ee Villa Somalia ayaa bilawday olole ballaadhan oo dib loogu qorayo shuruucda asaasiga ah ee dawladda Soomaaliya iyada oo la sii marayo Golaha Wadatashiga Qaranka. Xukuumaddu waxay si xooggan u riixaysay in laga guuro nidaamkii doorashooyinka ee dadbanaa laguna beddelo nidaamka tooska ah ee "Qof iyo Cod".
In kasta oo nidaamkan caalamka looga iibgeeyay guul dimuqraadiyadeed, madaxda maamul goboleedyadu waxay u arkeen qorshe qarsoon oo lagu meelmarinayo xukun-maroorsi iyo awood-urursi. Dib-u-habayntani waxay isku dayday in ay si weyn u beddesho miisaanka awoodda iyada oo soo maraysa saddex waddo oo xasaasi ah:
Gacan Ku Haynta Doorashooyinka: Hirgelinta nidaamka cusub wuxuu u baahnaa guddi doorasho oo ay dawladda federaalku magacowday kaas oo kormeera dhammaan doorashooyinka maamul goboleedyada. Madaxweyneyaasha gobolladu waxay garteen in arrintani ay meesha ka saarayso awooddii ay ku maamulayeen doorashooyinkooda hoose, taas oo Muqdisho u oggolaanaysa in ay iyadu goyso waqtiyada, ay reebto musharraxiinta mucaaradka ah, isla markaana ay kuraasta ugu fadhiiso xubno iyada daacad u ah.
Awood Isku-koobid: Wax-ka-beddelka dastuurku wuxuu soo jeediyay in nidaamka baarlamaanka lagu beddelo mid madaxweyne, taas oo gabi ahaanba meesha ka saaraysa xilka Ra'iisul Wasaaraha isla markaana awoodda fulinta ku soo ururinaysa gacanta Madaxweynaha oo keliya.
Xeerka Laba Xisbi: Dib-u-habayntu waxay isku dayday in ay xaddiddo tirada xisbiyada siyaasadda ee qaranka oo laga dhigo laba keliya, tallaabadaas oo meesha ka saaraysa ururadii siyaasadeed ee deegaanka, madaxda gobolladana ku qasbaysa in ay ku milmaan xisbiyo laga maamulo Muqdisho.
Markii madaxda maamul goboleedyadu ay is-hortaageen isbeddelladan, Villa Somalia waxay dooratay in ay wax-ka-beddelka ku meelmariso baarlamaanka federaalka si xoog ah, iyada oo iska indhatiraysa nidaamkii is-afgaradka ee dalka isku hayay. Awood-urursigan xad-dhaafka ah ayaa sababay silsilad gooni-isu-taagyo ah.
1. Puntland: Furriinkii Dastuuriga Ahaa (March 2024)
Puntland oo ah maamul goboleedka ugu da'da weyn uguna hanaqaadsan dhanka hay'adaha dawliga ah, ayaa noqotay maamulkii ugu horreeyay ee si rasmi ah ugala noqda aqoonsiga Dawladda Federaalka. Go'aankan ayaa ka dhashay isku-darka khilaafaad dastuuri ah iyo faragelin qaawan oo dhanka doorashooyinka ah.
Faragelintii Diyaano: Xilligii loo diyaar garoobayay doorashooyinkii Puntland ee 8-dii Jannaayo 2024, dawladda federaalku waxay si firfircoon u maalgelisay isla markaana u taageertay Asad Cismaan Cabdullaahi (Diyaano), taliyihii hore ee ciidamada PSF-ta Puntland, si uu xilka uga tuuro Madaxweyne Siciid Cabdullaahi Deni. Ujeeddada Muqdisho waxay ahayd mid cad oo ah in Garoowe la keeno hoggaamiye dheg-nugul oo saxeexa dastuurka cusub ee federaalka.
Daandaansigii Xigay: Markii uu Deni si guul leh dib ugu soo laabtay xilka inkasta oo ay jirtay faragelin federaal ah, Muqdisho waxay sii hurisay khilaafka. Bishii Sebteembar 2024, dawladda federaalku waxay Asad Diyaano u magacawday Taliyaha Ciidanka Booliska Soomaaliya. Gudaha Garoowe, tallaabadan waxaa si weyn loogu arkay mid ay Villa Somalia ku abaalmarinayso nin mucaarad ku ah maamulka gobolka, isla markaana ay ku dhisayso xukuumad hoos ah (shadow government) si ay ugu hanjabto maamulka Deni.
Go'aankii Kama Dambaysta Ahaa: 30-kii Maarso 2024, baarlamaanka federaalka ee Muqdisho ayaa si muran badani ku jiro ugu codeeyay in la ansixiyo isbeddello ballaadhan oo lagu sameeyay afarta cutub ee ugu horreeya dastuurka qabyada ah. Maalintii xigtay ee 31-kii Maarso, Puntland ayaa si rasmi ah ugu dhawaaqday in ay kalsoonidii kala noqotay hay'adaha federaalka. Maamulku wuxuu shaaciyay in uu isu maamuli doono sidii dawlad madax-bannaan ilaa laga gaadhayo afti qaran oo heshiis lagu yahay, arrintaas oo sharci ahaan ka goysay saddex-meelood-meel (1/3) dhulkii Soomaaliya awooddii Muqdisho.
2. Jubaland: Gooni-isu-taaggii Hubeysnaa (Nofembar 2024)
Halka Puntland ay uga go'day sababo sharci iyo kuwo dastuuri ah, dhibaatada Jubaland waxaa astaan u ahaa awood milatari iyo dagaal sharci. Madaxweynaha Jubaland Axmed Madoobe, ayaa u arkay jadwalka doorashada tooska ah ee federaalka mid halis ku ah jiritaankiisa kaas oo si gaar ah loogu talagalay in lagu soo afjaro tobankii sano ee uu ka talinayay Kismaayo.
Diidmadii Doorashada: Isaga oo diidaya in uu maamulkiisa hoos geeyo nidaam doorasho oo ay maamulayaan xafiiltameyaashiisa siyaasadeed ee Muqdisho, Madoobe ayaa si cad uga horyimid jadwalka dawladda dhexe. Wuxuu si gooni ah u qabtay doorashooyin heer gobol ah bishii Nofembar 2024, isaga oo xaqiijiyay awooddiisa. Dawladda federaalku markiiba waxay ku dhawaaqday in doorashadaasi ay tahay mid sharci darro ah oo aan jirin.
Dagaalkii Sharciga Ahaa: 27-kii Nofembar 2024, Maxkamadda Gobolka Banaadir ee Muqdisho ayaa soo saartay waaran qabasho ah oo aan hore loo arag kaas oo ka dhan ah Axmed Madoobe, iyada oo ku eedaysay qiyaano qaran iyo wiiqidda midnimada dalka. Si loo muujiyo heerka uu gaadhay burburka federaalku, Madoobe wuxuu kaga jawaabay in Maxkamadda Kismaayo ay soo saarto waaran qabasho oo isna ka dhan ah Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud.
Dagaalkii Raaskambooni: Ismari-waagii sharciga ahaa wuxuu isu beddelay dagaal toos ah bishii Disembar 2024, markaas oo dawladda federaalku ay isku dayday weerar qorshaysan oo milatari si ay u khaarajiso maamulka. Muqdisho waxay diyaariyado ku daabushay ciidamada sida gaarka ah u tababaran ee Gorgor kuwaas oo ay qalabaysay Turkigu, iyada oo gaysay Raaskambooni si ay awood ugula wareegaan gobolka.
Hawlgalkaas wuxuu noqday masiibo xeeladeed. Ciidamadii Darawiishta Jubaland oo khibrad dagaal u leh ayaa iska caabiyay weerarka, iyaga oo qabtay askar ka tirsan ciidamada federaalka, haraadigoodiina ku qasbay in ay ka cararaan xadka Kenya. Ilaa jabkaas bahdilka ahaa, dawladda federaalku ma lahayn wax awood maamul ah oo ka jirta Jubaland.
3. Koonfur Galbeed: Tiirkii Ugu Dambeeyay Oo Dumay (March 2026)
Dawlad Goboleedka Koonfur Galbeed ayaa muddo dheer loo tixgelinayay gacan-yaraha ugu weyn ee dawladda federaalka ku fuliso qorshayaasheeda iyo xulafadii ugu dambaysay ee weynayd. Madaxweynaheeda Cabdicasiis Xasan Maxamed "Laftagareen" ayaa markii hore taageersanaa Villa Somalia. Si kastaba ha ahaatee, isbahaysigaasi wuxuu burburay markii xaqiiqada dhabta ah ee qorshaha doorashadu ay soo gaadhay Baydhabo.
Shirqoolkii Qarsoonaa: Xidhiidhka ayaa si xawli ah u xumaaday markii Laftagareen uu ogaaday in ku adkaysiga Muqdisho ee ah doorashooyin la midaynayo oo hoos imanaya guddiga cusub ee federaalka, aanay ahayn geeddi-socod dimuqraadi ah, balse ay tahay xeelad qorshaysan oo lagu doonayo in isaga lagu beddelo shakhsi kale oo dawladda u dheg-nugul kahor doorashooyinka qaranka ee 2026.
Abaabulkii Maleeshiyaadka: Halkii ay xaaladdu faraha ka baxday waxay ahayd horraantii bishii Maarso 2026. Xogaha sirdoonka ee la helay ayaa muujiyay in dawladda federaalku ay iska hareermaraysay maamulka Baydhabo gebi ahaanba si ay si qarsoodi ah u hubayso una maalgeliso maleeshiyo beeleed deegaanka ah gudaha degmooyinka Qansaxdheere iyo Baydhabo. Laftagareen wuxuu gartay in kani yahay nuqul sax ah oo laga soo minguuriyay xeeladdii Jubaland ee ahayd in la isticmaalo xoogag aan sharci ahayn si gudaha looga dumiyo madaxweyne gobol.
Go'aankii 17-kii Maarso: Isaga oo horay u soo arkay xeeladaha foosha xun ee loo adeegsaday Deni iyo Madoobe, Laftagareen wuxuu sameeyay tallaabo ka hortag ah. 17-kii Maarso 2026, Dawlad Goboleedka Koonfur Galbeed ayaa si rasmi ah u jartay dhammaan xidhiidhkii siyaasadeed, amniga iyo dhaqaale ee kala dhexeeyay Muqdisho. Maamulka ayaa soo saaray bayaan kulul oo dawladda federaalka ku eedaynaya in ay si kas ah u khal-khalgelinayso maamulka, isla markaana ay samaynayso faragelin amni oo caddawtnimo ah.
Jamhuuriyad Isu Beddeshay Magaalo
Go'aankii degdegga ahaa ee aan horay loo arag ee Dawlad Goboleedka Koonfur Galbeed ee March 2026 ma uusan dhalin oo keliya xiisad siyaasadeed oo gudaha ah oo soo wajahday Dawladda Federaalka Soomaaliya. Wuxuu gabi ahaanba wax ka beddelay xaqiiqada joqoraafi-siyaasadeed ee Geeska Afrika. In la rido tiirkii ugu dambeeyay ee taageerada gobollada, go'aankaasi wuxuu si dhab ah u dumiyay Jamhuuriyaddii Federaalka ee lagu yiqiin magac uun. Maamulka Villa Somalia wuxuu hoos u dhacay isagoo haatan xukuma "Qalcad ku dhex go'doonsan Muqdisho" oo ah magaalo-madax jilicsan, taas oo taageero ka helaysa oo keliya maamullada ku tiirsan ee Galmudug iyo Hirshabeelle.
Si dhab ah loo fahmo miisaanka burburkan, waa in la eego xaqiiqada dhinacyada badan leh ee go'doomintan cusub, halkaas oo dhul-yaraanta, ceejinta dhaqaale iyo bannaanaanta amniga ee ba'ani ay halis gelinayaan badbaadada dawladda dhexe. Isbahaysiga cusub ee "Saddex-Geesoodka ah" ee ka kooban Puntland, Jubaland iyo Koonfur Galbeed ayaa haatan maamula dhulka ugu ballaadhan Soomaaliya, xeebaha istiraatiijiga ah iyo dhulalka beeraha ugu muhiimsan. Iyadoo laga jaray khayraadkaas muhiimka ah iyo soohdimaha caalamiga ah. Sidoo kale, dagaalka siyaasadeed ee hagar la'aanta ah wuxuu daciifiyay hay'adihii amniga qaranka.
Ciidamada sida gaarka ah u tababaran ee la-dagaallanka argagixisada ayaa laga weeciyay jiidaha hore ee dagaalka dhabta ah ee Al-Shabaab si loo adeegsado ilaalinta siyaasadda gudaha, taas oo jabhadda siisay fursad taariikhi ah oo ay ku ballaadhin karaan gacan-ku-hayntooda dhuleed, xilli ciidamada federaalka iyo kuwa maamul goboleedyadu ay ku xayiran yihiin ismari-waa siyaasadeed.
Go'doomintan ba'an ee dhuleed iyo siyaasadeed waxay gabi ahaanba meesha ka saaraysaa sharciyadii Dawladda Federaalka ee fagaarayaasha caalamka. Awoodda madax-bannaan ee qaran waxay sharciyadeeda ka heshaa oggolaanshaha iyo is-dhexgalka deegaannada uu ka kooban yahay. Maanta, inta badan dhulalka iyo dadyowga ay Villa Somalia ku andacoonayso in ay matasho ma aqoonsana awooddeeda sharci iyo midda siyaasadeed toona.
In kasta oo dawladda dhexe ay wali ku fadhido kursigii Soomaaliya ee Qaramada Midoobay isla markaana ay saxeexdo heshiisyo caalami ah, muuqaalkan diblomaasiyadeed wuxuu isu beddelay dhalanteed qaranimo. Saaxiibada caalamka, xulafada milatari iyo hay'adaha maaliyadeed ayaa hadda lagu qasbay in ay la tacaalaan iska-horimaadka qaawan ee ah in ay maalgeliyaan dawlad "qaran" oo aan dhaqangeliyn karin sharciyo, aan ururin karin cashuuro, aanna gaadhsiin karin amni meel dhaafsan duleedka caasimaddeeda.
Ugu dambayntii, nidaamka federaalka ee sida taxadarka leh loo dhisayay in ka badan labaatan sano, ficil ahaan waa uu dhammaaday. Haddii aan la qaban wadahadal qaran oo dhab ah, oo caalamku dhex-dhexaadinayo, si meesha looga saaro Dastuurka 2026 ee lagu muransan yahay loona soo celiyo nidaamkii is-afgaradka ku dhisnaa, Soomaaliya ma sii ahaan doonto dal federaal ah. Waxay noqonaysaa isku-tag maamul goboleedyo si xooggan u hubaysan oo iskood isku maamula, kuwaas oo si qabow u daawanaya magaalo-madaxda Muqdisho oo isku dayaysa in ay ku dhawaaqdo awood qaranimo oo aanay hirgelin karin.
